Nokkur rök fyrir frjálslyndum lögum um fóstureyðingar

"...því verði varla á móti mælt að fóstur sé mannvera"

segir Vilhjálmur Árnason prófessor hér. Þegar fóstri er "eytt", er mannveru "eytt". Menn hljóta að sjá að það gengur engan veginn.

Að miða við allt annað en getnað er háð einhverju heimspekilegu mati og vangaveltum.

Ég tel þar af leiðandi að miða beri við getnað, og að lykkjan sé þar af leiðandi óheppileg getnaðarvörn.

kv
Sindri Guðjónsson

Það er ágætt að sjá rök fóstureyðingasinna svona samandregin á einum stað. Þannig er auðveldara að benda á villurnar:
A: Með sömu rökum mætti t.d. lögleiða manndráp af hvaða toga sem er. Með öðrum orðum er ekki hægt að beita nytjarökum af þessum toga gagnvart viðfangsefni sem er siðferðilegs eðlis.
B: Sama gildir og um A.
C: Það er enginn eðlismunur á rétti yfir eigin líkama og t.d. rétti yfir eigin tíma. Þannig mætti beita þessum rökum til að réttlæta það að henda gamalmennum fyrir björg ef ættingjar nenna ekki að sjá um þau eða réttlæta skattsvik. Grundvallarafstaðan gegn fóstureyðingum er sú, að fóstur sé mannvera.
D: Það veit í raun enginn hvort fóstur er mannvera eða ekki. Það eru samt talsverðar líkur á því, nægar til þess að hafna beri fóstureyðingum.

Sæll Þorsteinn og takk fyrir innleggið. Ég hef margt að athuga við það sem þú segir.

1. Ég er ekki „fóstureyðingasinni“. Ég bendi aðeins á að það er varasamt að segja að það sé siðferðilega rangt að fara í fóstureyðingar. Annars tel ég fátt jákvætt við fóstureyðingar sem slíkar. Það er ekkert gamanmál að fara í fóstureyðingu. Í mörgum tilfellum er það neyðarúrræði sem hefur neikvæð áhrif á bæði líkamlega og andlega heilsu.

2. Hér eru ekki að finna öll rök „fóstureyðingasinna“. Aðeins þau sem ég hef ákveðið að segja frá.

3. Fóstureyðingar = manndráp? Stór hluti greinar minnar fór einmitt í að útskýra það að fóstur getur vart haft sama siðferðilega rétt til lífs og fullorðinn einstaklingur. Líf er ekki það sama og persóna (sjá lið D). Þessi samlíking þín er því út í hött.

4. Fóstureyðing = henda gamalmennum fyrir björg? Hér er aftur um stórundarlega ályktun að ræða. Mætti jafnvel halda að þú hafir ekki lesið grein mína. Sjá lið 3.

5. Enginn veit hvort fóstur er mannvera. Það fer allt eftir því hvernig þú skilgreinir hugtakið „mannvera“. Fóstur inniheldur vissulega erfðaefni manna, er það nægjanlegt skilyrði til að vera skilgreint sem mannvera (persóna)? Ef svo er þá ber okkur að vernda allar frumur líkamans vegna þess að hægt er að „rækta“ mannveru úr þeim. Sömuleiðis hljótum við að syrgja það á degi hverjum að þriðjungur fóstra „lætur lífið“ í móðurkviði sjálfkrafa án þess að nokkur fóstureyðing hafi átt sér stað. Eiga þá sér ekki stað náttúruhamfarir í kviði kvenna um allan heim þar sem hundruð þúsundir „mannvera“ farast á hverju ári? Hefur móðir náttúra eða almættið „svipt“ öll þessi fóstur möguleikanum til lífs?

Því verður því haldið fram hér áfram að það sem greinir okkur (fullvaxta manneskjur) frá fóstrum er að við erum persónur en ekki fóstrin. Við eru lífverur sem höfum tilfinningar, væntingar, skynjum sársauka og höfum sjálfsvitund og höfum þar með hugmynd um fortíð okkar og framtíð.

Sæll Sigurður og takk fyrir svarið. Ég held að þú hafir misskilið aðeins svör mín við liðum A, B og C í grein þinni.
Hvað varðar lið A og B er afstaða mín sú að spurningin um fóstureyðingar sé siðferðilegt álitamál. Sé eitthvað siðferðilega rangt skiptir gagnsemi þess ekki máli.
Varðandi svar mitt við lið C legg ég ekki að jöfnu fóstureyðingu og að henda gamalmennum fyrir björg heldur legg ég að jöfnu yfirráð yfir eigin tíma og eigin líkama. Ef krafan um yfirráð yfir eigin líkama veitir mér heimild til að breyta ósiðlega til að verja þennan rétt ætti rétturinn yfir eigin tíma að gera það líka.
Ég held að við séum sammála um að grundvallarspurningin er sú hvort fóstur er mannvera eða ekki. Þú staðhæfir að það sé ekki mannvera og byggir þá staðhæfingu á því að það skorti tilfinningar, væntingar, sjálfsvitund og sársaukaskynjun. Mér finnst þessi ályktun ekki byggja á traustum grunni. Hún byggir í fyrsta lagi á skilgreiningu á mannveru sem er ekkert endilega rétt. Samkvæmt þessari skilgreiningu gætu til dæmis sumir þroskaheftir einstaklingar fallið utan skilgreiningarinnar. Í öðru lagi byggir hún á fordómum um fóstrið sem slíkt. Veit einhver hvort fóstur hefur sjálfsvitund?
Ég er ekki tilbúinn að ganga jafn langt og þú og svara spurningunni með neinni vissu. Fóstur gæti verið mannvera og þar af leiðandi siðferðilega rangt að drepa það. Við vitum þetta hins vegar ekki og því finnst mér ámælisvert að taka áhættuna á grunni einhvers konar sjálfdæmis um skilgreiningar hugtaka.
Eftirfarandi dæmi gæti varpað ljósi á þetta siðferðilega álitamál:
Hugsum okkur að við þurfum að komast yfir fljót. Til þess eru tvær leiðir. Annars vegar gætum við farið yfir brú á fljótinu. Hins vegar gætum við gengið fyrir upptök þess. Ef við gerum það gætum við orðið alla ævina á leiðinni. Brúin er því nærtæk. En vandinn er, að á brúnni miðri er stór kassi sem ekki er hægt að komast framhjá. Til að komast yfir brúna þarf að þrýsta á hnapp við brúarsporðinn og setja í gang vél sem varpar kassanum ofan í fljótið. Vandinn er, að í kassanum er kannski maður og öruggt að hann ferst ef við vörpum kassanum í fljótið. Kannski er maður í kassanum, kannski ekki. Við vitum það ekki. Hvað gerum við? Tökum við áhættuna eða göngum við fyrir upptök fljótsins?

Ég held að með því að setja málið í svona samhengi geti orðið auðveldara að ræða það án þess að trúarskoðanir, afstaða til kvennabaráttu og annað slíkt rugli okkur.

Bestu kveðjur,

Þorsteinn Siglaugsson

Sæll aftur Þorsteinn. Takk fyrir að útskýra mál þitt betur.
Ef ég skil þig rétt ertu í hnotskurn að segja að „sé eitthvað siðferðilega rangt skipti gagnsemi ekki máli“. Þessu get ég verið sammála. Því stendur sú spurning eftir hvort það sé siðferðilega rangt að eyða fóstri.

Ég segi að það sé rangt að deyða mannveru (persónu) gegn upplýstum vilja hennar. Að sama skapi segi ég að fóstur geti vart talist persóna í ofangreindum skilningi þess orðs.

Þorsteinn segir:
„Þú staðhæfir að það sé ekki mannvera og byggir þá staðhæfingu á því að það skorti tilfinningar, væntingar, sjálfsvitund og sársaukaskynjun. Mér finnst þessi ályktun ekki byggja á traustum grunni.“ og „Veit einhver hvort fóstur hefur sjálfsvitund?“

Þessi ályktun byggir þeirri vísindalegu þekkingu sem við höfum um fóstur. Ljóst er að á fyrstu vikum meðgöngu hefur engin virkur heilavefur myndast og er því fóstrið algerlega ófært um að mynda hugsanir. Seinna á meðgönguferlinu (á þrítugustu viku ef ég man rétt) hefur virkur taugavefur myndast og því erfiðara að álykta um „hugarástand“ fóstursins. Því segi ég að það er í það minnsta ekki brot gegn persónu að eyða fóstri áður en getan til hugsana hefur orðið til.

Þorsteinn segir:
„Samkvæmt þessari skilgreiningu gætu til dæmis sumir þroskaheftir einstaklingar fallið utan skilgreiningarinnar.“

Þetta er rétt hjá þér. Að sama skapi falla einstaklingar sem eru heiladauðir (vegna veikinda eða slysa) ágætlega undir þessa skilgreiningu. Enda er ég fylgjandi framkvæmd líknardráps með ákveðnum skilyrðum (Sjá: Lögleiðing líknardráps er mannúðarmál). Ég held því einfaldlega fram að „líf“ eitt og sér feli ekki í sér slíkt siðferðislegt gildi að alltaf sé siðlaust að eyða því.

Þorsteinn segir:
„Ég er ekki tilbúinn að ganga jafn langt og þú og svara spurningunni með neinni vissu.“ og „Fóstur gæti verið mannvera og þar af leiðandi siðferðilega rangt að drepa það.“

Fátt, ef nokkuð, um heiminn og tilveruna verður vitað með fullkominni vissu. Því verðum við að taka ákvarðanir út frá þeirri þekkingu sem við höfum. Það er svo margt sem gæti verið svona og hinsegin. Guð gæti verið til og hann gæti verið á móti sýklalyfjum. Kannski hafa Vottar Jehóva rétt fyrir sér. Kannski er Guð á móti líffæragjöfum. Ef við byggðum orð okkar og aðgerðir á öllu því sem gæti verið þá myndum við ekki gera neitt.

Eftir stendur að við vitum (svo best sem vísindaleg þekking segir okkur) að fóstur á fyrri stigum meðgöngu hafa ekki getu til að sýna einkenni persónu (hugsanir, tilfinningar, væntingar, þrár o.s.frv.) á meðan hið sama er ekki hægt að segja um konur sem eru barnshafandi gegn vilja sínum. Á þessu, meðal annars, byggi ég afstöðu mína til fóstureyðinga.

Þetta er góð umfjöllun.   Nokkrar athugasemdir samt.
A) Það er mjög ólíklegt að bann við fóstureyðingum hefði í för með sér að aðgerðir yrðu framkvæmdar með herðatré í bílskúrnum. Í Ameríku og á Norðurlöndunum voru flestar ólöglegar fóstureyðingar framdar af læknum síðustu áratugina fyrir lögleiðingu. Tala dauðsfalla og sýkinga af völdum ólöglegra fóstureyðinga hrapaði hratt eftir að pensilín kom á markaðinn. Það eru engar tölur til um fjölda ólöglegra fóstureyðinga, einfaldlega vegna þess að þetta eru lögbrot sem komast ekki upp nema konan lendi á spítala.
B) Hér erum við alveg sammála, ég hef ekki trú á að bann leysi neitt. Ég myndi vilja láta rannsaka hvað það er í Hollensku samfélagi sem veldur því að börn virðast velkomnari þar.
C) Það er ekki hægt að ræða þessi mál út frá sjónarmiðum mannhelgi og kvenréttinda án þess að enda í þrætu.  Sjálfræðissinninn lítur á fóstrið sem hluta af líkama móðurinnar, eða einhverskonar æxli. Fósturverndarsinninn lítur á fóstrið sem einstakling sem á að njóta mannhelgi. Það er ekki hægt gera málamiðlun milli þessara skoðana og það er ekki hægt að færa neinar vísindalegar sönnur á það hvort sé rétt.  Það getur verið góð skemmtun að bítast á um þessi viðhorf en slík umræða verður aldrei grundvöllur sameiginlegar ákvarðanatöku.
D) Hvort sem fóstrið er persóna eða ekki telja margir (og ekki bara trúmenn) að mannslíf sé heilagt og að lífið hefjist við getnað.  Fólk hættir ekki að njóta mannhelgi þótt það missi sjálfsvitund sína. Sjá að öðru leyti svar mitt við C lið.
Ég hef aldrei séð neinar vísanir í rannsóknir sem styðja þá kenningu að frjáls fóstureyðingalöggjöf dragi úr óhamingju. Veistu um einhverja rannsókn sem bendir til þess að konur sem hafa farið í fóstureyðingu séu óhamingjusamari en þær sem hafa fætt börn sem ekki voru á óskalistanum? Hefur þú séð einhverja rannsókn sem leiðir í ljós að óvelkomin börn búi við verri aðstæður eða njóti minni ástar en óskabörn?  Ég hef ekki trú á því að fóstueyðingar dragi úr óhamingju. Ég held hinsvegar að jákvæðari afstaða til barna og foreldrahlutverksins myndi gera það.

Eva segir:
„A) Það er mjög ólíklegt að bann við fóstureyðingum hefði í för með sér að aðgerðir yrðu framkvæmdar með herðatré í bílskúrnum. Í Ameríku og á Norðurlöndunum voru flestar ólöglegar fóstureyðingar framdar af læknum síðustu áratugina fyrir lögleiðingu. Tala dauðsfalla og sýkinga af völdum ólöglegra fóstureyðinga hrapaði hratt eftir að pensilín kom á markaðinn. Það eru engar tölur til um fjölda ólöglegra fóstureyðinga, einfaldlega vegna þess að þetta eru lögbrot sem komast ekki upp nema konan lendi á spítala.“
SHG:
Við erum semsagt sammála því að konur fara í fóstureyðingar hvort sem þær eru löglegar eða ekki? Ég held því fram að ef fóstureyðingar verða bannaðar (eða skilyrðin hert mjög) muni það helst bitna á fátækum og félagslega einangruðum konum. Þær sem eru vel stæðar gætu efalaust alltaf reddað sér einhverjum „lækni“ til að eyða fóstrinu eða fengið annarskonar aðstoð.
Eva segir:
„B) Hér erum við alveg sammála, ég hef ekki trú á að bann leysi neitt. Ég myndi vilja láta rannsaka hvað það er í Hollensku samfélagi sem veldur því að börn virðast velkomnari þar.“
SHG:
Hluti af ástæðunni er hversu auðvelt er að verða sér út um getnaðarvarnir. Opin umræða um kynlíf skiptir vafalaust líka máli.
Eva segir:
„C) Það er ekki hægt að ræða þessi mál út frá sjónarmiðum mannhelgi og kvenréttinda án þess að enda í þrætu.  Sjálfræðissinninn lítur á fóstrið sem hluta af líkama móðurinnar, eða einhverskonar æxli. Fósturverndarsinninn lítur á fóstrið sem einstakling sem á að njóta mannhelgi. Það er ekki hægt gera málamiðlun milli þessara skoðana og það er ekki hægt að færa neinar vísindalegar sönnur á það hvort sé rétt.  Það getur verið góð skemmtun að bítast á um þessi viðhorf en slík umræða verður aldrei grundvöllur sameiginlegar ákvarðanatöku.“
SHG:
Ekki allir fóstureyðingar“sinnar“ telja fóstur vera einhverskonar æxli og ekki allir fósturverndarsinnar líta á fóstur sem einstakling. Það er mikil einföldun að halda því fram. Svo held ég að það sé vel hægt að ná ákveðinni málamiðlun milli þessa tveggja hópa. En til þess þarf að skilgreina hvað fólk á við með orðum eins og „æxli“, „einstaklingur“, „persóna“ o.s.frv. Svo hlýtur að mega að ræða þetta mál út frá mannhelgi (ekki endilega kvenréttindum). Er það siðferðileg skylda konu að bera fóstur sem það vill ekkert með hafa? Nauðgun er hér ágætt dæmi. Mér finnst t.d. undarlegt þegar ég ræði við fólk sem er algerlega á móti fóstureyðingum NEMA þegar um nauðgun er að ræða. Er fóstur þá alltaf persóna nema ef „faðirinn“ er nauðgari? Er líf sem verður til við nauðgun ekki heilagt?

Eva segir:
„D) Hvort sem fóstrið er persóna eða ekki telja margir (og ekki bara trúmenn) að mannslíf sé heilagt og að lífið hefjist við getnað.  Fólk hættir ekki að njóta mannhelgi þótt það missi sjálfsvitund sína. Sjá að öðru leyti svar mitt við C lið.“
 
SHG:
Menn geta auðvitað haft hvaða skoðun sem er á fóstrum. Það er þó ekki nóg að hafa einfalda skoðun vilji maður að tekið sé mark á sér. Þeir sem „telja“ að fóstur sé persóna og öll mannslíf séu heilög fara vitaskuld ekki í fóstureyðingu. Ef þeir hinir sömu vilja hafa áhrif á hvað AÐRIR gera, hvort sem er með lögum eða félagslegum þrýstingi verða þeir að rökstyðja mál sitt. Af hverju eru öll mannslíf heilög? Hvað gerir fóstur að persónu? o.s.frv...

Eva segir:
„Ég hef aldrei séð neinar vísanir í rannsóknir sem styðja þá kenningu að frjáls fóstureyðingalöggjöf dragi úr óhamingju. Veistu um einhverja rannsókn sem bendir til þess að konur sem hafa farið í fóstureyðingu séu óhamingjusamari en þær sem hafa fætt börn sem ekki voru á óskalistanum? Hefur þú séð einhverja rannsókn sem leiðir í ljós að óvelkomin börn búi við verri aðstæður eða njóti minni ástar en óskabörn?  Ég hef ekki trú á því að fóstueyðingar dragi úr óhamingju. Ég held hinsvegar að jákvæðari afstaða til barna og foreldrahlutverksins myndi gera það.“
 
SHG:
Auðvitað styð ég jákvæðari afstöðu til barna. Ekki hægt að vera á móti því. Annars hef svosem ekki skoðað neinar rannsóknir um hamingju eða óhamingju þeirra sem hafa farið í fóstureyðingu. Ég tel einfaldlega að bönn muni ekki leysa neinn vanda (eitthvað sem þú ert sammála). Það skiptir ekki bara máli að konur geti farið í fóstureyðingu, heldur líka hvernig er tekið á móti konum sem eru að íhuga þann möguleika. Eða eins og ég segi í greininni:
„Að ofangreindu sögðu er ljóst að fóstureyðingar geta haft alltof alvarlegar siðferðilegar afleiðingar til þess að siðferðilega rétt sé að leyfa þær án nokkurra skilyrða. Ljóst er að margar konur sem hafa valið að eyða fóstri hafa liðið sálarkvalir síðar á ævinni vegna ákvörðunar sinnar. Ástæðurnar eru margar og ólíkar. Því telur sá sem þetta skrifar að nauðsynlegt sé að tryggja að konur gangist ekki undir fóstureyðingu án þess að fá gott tækifæri til að íhuga ákvörðun sína.
Þannig gæti verið skynsamlegt að veita konum nokkurra daga umhugsunarfrest frá því að ákvörðun hefur verið tekin og þar til að fóstureyðingin er framkvæmd. Veita ætti konum skipulagða og ókeypis ráðgjöf (sálfræðinga, félagsráðgjafa og annarra fagaðila) um eðli fósturs og um félagsleg úrræði og aðstoð kjósi þær að halda meðgöngu áfram. Undir engum kringumstæðum ætti þó að banna konum að fara í fóstureyðingu kjósi þær að gera það eftir að umhugsunarfresturinn er liðinn.
Í íslenskum lögum um fóstureyðingar er kveðið á um að konur sem sækja um fóstureyðingu fái viðeigandi fræðslu. Reynslan sýnir því miður að sú fræðsla á sér sjaldnast stað. Ef tryggja á að kona taki upplýsta ákvörðun um svo mikilvægt mál er nauðsynlegt að slík fræðsla sé veitt.
Ef farið væri eftir þessum tillögum er ég viss um að það myndi bæði draga úr fóstureyðingum og þeirri óhamingju sem getur fylgt skyndiákvörðunum um fóstureyðingar. Þannig hygg ég að best væri hægt að sætta sjónarmið þeirra sem eru “með” og “á móti”* fóstureyðingum.“
 

Við erum sammála um að fóstrum yrði eytt þótt fóstureyðingar væru bannaðar. Þeim myndi hinsvegar fækka til muna, ekki bara af því að aðgengi yrði minna heldur einkum af því að lög móta viðhorf.
Við veljum svo hvort við lítum þannig á að löggjöfin myndi bitna á fátækum konum eða forða þeim frá þessum verknaði. Ég efast um að við getum orðið sammála um það en kannski getum við verið sammála um að það væri æskilegri lausn að búa þannig að fátækum og einangruðum mæðrum að þær kjósi frekar að fæða börn en að fara í fóstureyðingu. Kannski getum við líka orðið sammála um að það væri til bóta ef konur nytu virðingar fyrir að gefa frá sér barn í stað þess að vera fordæmdar.
C)  Ef maður lítur á fóstureyðingar út frá því sjónarmiði að konan eigi rétt á að ráða líkama sínum, þá liggur í hlutarins eðli að þeir sjá fóstrið ekki sem sjálfstæða veru heldur hluta af líkama móðurinnar. Því ef það væri sjálfstæð vera hefði það réttindi ekki satt?  Ég sé í rauninni ekki að það sé til neinn millivegur milli þeirrar hugmyndar að fóstrið sé sjálfstæð lífvvera og að það sé hluti af líkama móðurinnar.
Þú getur ekki krafist raka fyrir þeirri hugmynd að mannslíf sé heilagt, vegna þess einfaldlega að sú hugmynd er eingöngu siðferðileg. Þú gætir alveg eins krafið mig um rök fyrir því að ekki megi nauðga fólki og berja það.  Hugmyndir um mannhelgi og mannréttindi eru skoðanir sem byggja ekki á öðrum rökum en þeim að flestir séu á því að  þær geri heiminn að betri samastað.
Eina leiðin til að mætast á miðri leið er sú að fólk komi sér saman um það hvenær fóstur skuli njóta mannhelgi og það er einmitt það sem löggjafinn er að reyna. Það er eingöngu pólitísk ákvörðun sem gengur ekki upp röklega, allavega ekki á meðan það er heimspekilegt mat hvort og hvenær fóstur sé manneskja.
Þeir sem líta á fóstrið sem mannveru en eru samt tilbúnir til að leyfa fóstureyðingu ef barnið hefur komið undir vegna nauðgunar eða ef heilsu konunnar er hætta búin, líta ekki svo á að í slíkum tilvikum sé fóstrið frumuköggull. Þeir reyna hinsvegar að gera málamiðlun með því að samþykkja að líf og heilsa móðurinnar sé ennþá heilagari en líf hins ófædda barns. Réttur konu til að jafna sig af áfalli á borð við nauðgun er þannig svo sterkur að fósturverndarsinninn getur fallist á ranga gjörð til að lágmarka skaðann af ofbeldisglæp.  Fóstureyðing í slíku tilviki væri ekki rétt ákvörðun heldur neyðarúrræði.  Annars eru nauðganir og heilufarsástæður mjög sjaldgæfar forsendur fyrir fóstureyðingum, 97% fóstureyðinga eru framdar af 'félagslegum ástæðum.'
Rökstuðningur þeirra sem ekki vilja að fóstureyðing sé valkostur er nákvæmlega sá sami og rökstuningur þeirra sem ekki vilja dauðarefsingar eða stríðsrekstur,  þ.e. engin manneskja hefur rétt til þess að svipta aðra manneskju lífi, a.m.k. ekki nema upplýst samþykki hennar liggi fyrir.
Ég er ekki viss um það sjálf að mannslíf sé í öllum tilvikum heilagt. Ég er hinsvegar viss um að fóstur sé mannvera sem eigi að njóta mannhelgi. Á þeim forsendum get ég fallist á að fóstureyðing kunni í einhverjum undantekningartilvikum að vera réttlætanleg, rétt eins og líknardráp.
Ástæðan fyrir því að þú vilt önnur eða betri rök en mannhelgi er einfaldlega sú að þú lítur ekki á fóstur sem manneskju. Það er þessvegna sem þarf að ræða fóstureyðingar á grundvelli fleiri hugmynda en kvenréttinda og mannhelgi. Jafnvel fólk eins og við, sem erum virkilega tilbúin til að hlusta hvort á annars sjónarmið, getum ekki komist að sameiginlegri niðurstöðu um réttmæti fóstureyðinga með því að ræða þetta út frá sitthvorri forsendunni.  Við gætum hinsvegar orðið sammála um leiðir til að stemma stigu við þeim án valdboðs.