Kennum gagnrýna hugsun
Höfundur: Sigurður Hólm Gunnarsson
Efnisorð: Gagnrýnin hugsun, Menntamál
Viðbrögð: 10 athugasemdir
Það gladdi mig nokkuð að lesa grein dagsins (Um frjálsa hugsun og frelsi í menntamálum) á www.frelsi.is í dag. Ekki af því að ég er endilega sammála öllu því sem fram kemur í greininni heldur fyrst og fremst vegna þeirrar skoðunar höfundar að hann telji að það eigi að kenna gagnrýna hugsun í skólum. Þessu er ég hjartanlega sammála enda hef ég skrifað ótal greinar og ályktanir sem fjalla einmitt um þetta. Börnum er ekki kennt að hugsa í skólum. Þeim er fyrst og fremst kennt að læra utanað, mis áreiðanlegar staðreyndir og ártöl.
Fátt er eins mikilvægt í lýðræðisþjóðfélagi og geta almennings til að hugsa sjálfstætt. Allir hafa gott að því að fá þjálfun í rökhugsun, tjáningu og að bera virðingu fyrir öðrum.
Áhugasömum er bent á að lesa eftirfarandi greinar:
Orsök eineltis
Áhugaverð menntastefna
Menntamálaráðherra, trú og kennsla
Hátt sjálfsmat dregur úr óreglu
Markmið menntunar
Mig langar einnig að taka undir grein Kristins Más. Ég hef lengi haldið því fram að það núverandi kennsluaðferðir séu á villigötum, allt síðan ég sjálfur gekk í gegnum menntakerfið. Það er hrein hending að menn læri að hugsa gagnrýnt.
Mér líst sérstaklega vel á þá hugmynd að kenna markvisst undirstöðuatriði hugsunar. Það merkir í raun hvorki meira né minna en að kenna heimspeki í grunnskólum.
Það má matreiða frumspekina fyrir börn til að kenna þeim hvernig raunveruleikinn er samsettur. Kenna þeim að þekkja muninn á raunveruleikanum og ímyndun, þekkja hugtök frá hlutum og orsakir frá afleiðingum.
Kristinn már snertir á því að kenna börnum markvisst þekkingarfræði. Þ.e.a.s. hvernig draga megi ályktanir af forsendum og hvernig við vitum hlutina (og hvernig við vitum að við vitum þá).
Ég held að aðalatriðið hvað varðar börn sé að þjálfa þau markvisst í að mynda þekkingu með því að veita þeim tólin sem þau þurfa til þess. Þ.e.a.s. ekki að kenna þeim hina og þessa hluti, heldur að þjálfa huga þeirra í að hugsa, læra, afla sér þekkingar og taka ákvarðanir.
Líklegt er að barn sem lærir og temur sér þessi undirstöðuatriði verði fljótt að þekkingarþyrstum og sjálfstæðum huga. Slíkum huga er auðvelt og ánægjulegt að kenna.
Ég myndi vilja sjá góða og málefnalega umræðu um þetta mál. Eða eru líflegar umræður aðeins mögulegar þar sem allir eru ósammála?
Já þetta er vissulega áhugaverð umræða. Ég hef mætt á fjölmarga fyrirlestra og í fjölmörg viðtöl í gegnum árin og rætt um nauðsyn þess að kenna heimspeki í skólum. Það er áhugavert að segja frá því að allir sem ég hef talað við hafa verið sammála málflutningi mínum. Menn spyrja í raun oftast: „Af hverju hefur þetta ekki verið gert fyrir löngu?“.
Í fyrstu greininni sem ég skrifaði hér á Skoðun um heimspekikennslu (Markmið menntunar) í skólum sagði ég meðal annars:
Eftir því sem árin líða verð ég alltaf sannfærðari um nauðsyn þess að heimspeki verði kennd í öllum grunnskólum.
Sæll aftur Sigurður. Þú hefur mig afsakaðan ef ég legg hér nokkur orð í belg, svona til að koma af stað umræðu ef menn vilja taka þátt í henni. Þetta er nokkuð í ræðuformi hjá mér, en það er ekkert hér sem ég treysti mér ekki til að rökstyðja frekar.
Hvers vegna er ekki löngu búið að þessu?
Þetta er góð spurning. Svarið fæst líklegast með því að spyrja fyrst hvað er það sem fallákveður kennsluefni og aðferðir í skólum? Eru það rökrænar ályktanir dregnar af grunnhugmyndum um tilgang menntunar? Nei, ekki eins og staðan er í dag. Það sem fyrst og fremst er áhrifavaldur skólakerfisins er hið pólítíska ferli. Og þar einmitt er voðinn vís. Miðstýring er hin mesta og frelsi ákaflega lítið.
Tilgangur menntunar
Ef menn vilja geta búist við árangri úr menntun barna er nauðsynlegt að athuga hver hinn raunverulegi tilgangur menntunar er. Í ólgusjó pólítíkurinnar eru uppi margar misvitrar hugmyndir um þetta og ákvarðanir misgáfulegar eftir því. Tilgangur hinna fyrstu eiginlegu ríkisskóla, í Þýska heimsveldinu á 19. öld, var að móta hlýðna og duglega þegna keisarans. Ljóst er að sú hugsun er enn nokkuð við lýði, meira að segja á Íslandi, þar sem menn hugsa enn í hópbundnum kerfum en ekki einstaklingsbundnum lausnum.
En ef við athugum tilgang menntunar út frá forsendum frjáls samfélags, hlýtur hann þá ekki að vera kerfisbundin þjálfun sjálfstætt hugsandi einstaklings? Þá á ég við einstaklings í eintölu. Þetta vill oft gleymast í tilhneygingu manna til að smíða „kerfi“, að menntun er í eðli sínu háð hverjum einstaklingi. Hver hugi lærir fyrir sig.
Að vekja áhuga og umhugsun
Það vantar nú algerlega að hugsun sé kennd kerfisbundið. Nánar tiltekið eru fyrstu hindranir menntunar aldrei yfirstignar í núverandi kerfi. Það ríkir áhugaleysi meðal nemenda, vegna þessa að þjálfun áhugans er undirstöðuatriði sem gleymist.
Einnig eru fög kennd í tómi, ótengd hvert öðru. Það er engin markviss þjálfun í því að tengja eina þekkingu við aðra, þekkja mynstur og finna samsvörun. Það vantar að börnin geti beitt sömu grunnaðferðum óháð viðfangsefninu. Skortur á slíku veldur óhjákvæmilega ruglingi og leiðir til reiði, áhugaleysi og uppgjafar.
Letjandi aðferðir
Utanbókarlærdómur er óþolandi. Hann er ekki aðeins leiðinlegur heldur óþarfi. Fátt er jafn letjandi fyrir áhuga barna en að þurfa að læra utanbókar án skilnings né tilgangs. Það þarf að þjálfa börn í að nýta minnið rétt til náms, ekki að fylla það einfaldlega af handahófskenndum fróðleik. Þeim tíma er betur eytt í að þjálfa byggingu röksemda.
Óvissa þjakar einnig velflest fög. Það vantar það undirstöðuatriði þekkingarfræðinnar að kenna hvernig við getum verið viss um hlutina, og að kenna börnum að sumir hlutir eru fastar. Börnum er einstaklega lagið að spyrja „hvernig veistu?“ Það ber að kenna þeim nákvæmlega hvernig maður veit og hvernig maður getur verið viss.
Val námsefnis
Lestur, skrift og reikningur eru forsendur fyrir nær öllu öðru námsefni. Það er með ólíkindum hversu illa læs börn eru að verða, og það er engu líkara en að annað hvert barn sé orðið lesblint á síðari árum. Ástæður þessa er vert að athuga.
Stærðfræði, vísindi, sögu og bókmenntir ber að leggja áherslu á. Þessi fög eru ekki einungis nytsamleg heldur áhugaverð þeim sem eru að þjálfa með sér gagnrýna hugsun. Saga ætti að vera kennd frá sjónarhorni þess að skilja orsök og afleiðingar og staðsetningar atburða í tíma og rúmi, ekki til þess að leggja á minnið nöfn og ártöl.
Algjörlega vantar einnig að kennd sé siðfræði, óháð trú, svo börn geti svarað sjálfum sér grundvallarspurningum á við „hvað á ég að gera?“
Kennsla er vísindagrein
Það verður að nálgast kennslu með vísindalegri aðferð, ekki með pólítískri né tilfinningalegri. Það verður enginn góður kennari með innblæstrinum einum saman. Bæta þarf verulega getu skólanna til að ráða og reka kennara eftir þörfum og markmiðum, og til að keppa um góða kennara. Lífsráðnir þriðja flokks kennarar og skólastjórar spilla áhuga og námsgetu hvers árgangsins á fætur öðrum.
Losa þarf rækilega um það tangarhald sem stéttarfélög kennara hafa á starfsgreininni. Gefa þarf skólum aukið frelsi til að semja við einstaka kennara. Regluvirki utan um aðgang að starfsgreininni er aftrandi og tilbúinn kostnaður við að gerast kennari er verulegur.
Ég tel að vænlegasti kostur til aukins námsfrelsis, og vísindavæðingar kennslu, sé að aðskilja ríki og skóla. Það er engin ástæða til að ætla að skólahald bíði ekki sama batnaðar og aðrar starfsgreinar við aðskilnað frá pólítíska ferlinu.
frá mínum sjónarhóli þá hefur mér alltaf fundist það að kennnarar vilja helst EKKI nemendur sem hugsa upphátt. Þannig upplifði ég alla vega menntakerfið.
Ég er alveg sammála því að það eigi að kenna heimspeki og rökfræði, en mér finnst alltaf einsog það vanti að kenna um heimsmálin.
Mjög mörgu fólki nú til dags er alveg skítsama hvað er að gerast í heiminum og er yfirleitt mjög fordómafullt yfir því sem það þekkir ekki.
Hvernig væri að fá eitt stykki skóla sem er byggður á heimspeki A.S. Neill sem stofnaði skóla sem er byggður á frelsi nemandans.
En já ég veit ekki. Síðan er alltaf spurningin líka. Hvernig er hægt að breyta menntakerfinu einsog hún er í dag. Er einhver með tillögur?
Hér er góð grein um skólasókn og menntun fyrir tíma ríkisskólanna. Thomas Paine kemur við sögu.
http://www.mises.org/fullstory.asp?control=1425
Innilega sammála um þörfina á að kenna gagnrýna hugsun í skólum. Í þjóðfélagi sem slíkt er gert eru miklu minni líkur á að heilaþvottur á borð við „Alræði öreiganna“ eða „Frjáls markaður“ geti komist á slíkt flug sem þeir hafa komist á.
Við þurfum fólk sem hugsar sjálft en étur ekki upp bullið úr einhverjum hafa ekki hugsað hlutina til enda.
Innilega sammála um þörfina á að kenna gagnrýna hugsun í skólum. Í þjóðfélagi sem slíkt er gert eru miklu minni líkur á að heilaþvottur á borð við „Alræði öreiganna“ eða „Frjáls markaður“ geti komist á slíkt flug sem þeir hafa komist á.
Við þurfum fólk sem hugsar sjálft en étur ekki upp bullið úr einhverjum sem hafa ekki hugsað hlutina til enda.
Kennsla í almennri rökfræði og gagnrýnni hugsun hefði sennilega líka þær afleiðingar að rökvillur á borð við argument ad temperantiam kæmu til með að verða sjaldgæfari.
Argument ad temperantiam eða Middle ground (á íslensku kannski vísun í meðalveginn?*) er áhugaverð rökvilla. Hún gengur út á það, fyrir þá sem ekki vita, að einstaklingur gerir tilraun til að rökstyðja mál sitt með því að segja rök sín vera best þar sem þau vísi milli tveggja öfga.
Dæmi:
Þannig reynir viðkomandi að sannfæra aðra að hans leið sé skynsamleg þar sem hún er á milli tveggja öfga. Rökin eru vitaskuld ekki haldbær því þau segja ekkert til um, í þessu tilfelli, jafnaðarstefnuna. Rökin fyrir jafnaðarstefnunni koma hvergi fram og því hefur ekki verið sýnt fram á gangsemi stefnunnar.
Talsmenn Framsóknarflokksins nota oft svipuð rök, segja að Framsókn sé millivegur tveggja öfga og því skynsamlegasti valkosturinn.
*Veit einhver um góða íslenska þýðingu á helstu rökvillum?
Gagnrýn hugsun er góðra gjalda verð – nema við höfum „menntamálaráðherra“ sem vill troða á sjálfstæðri tjáningu…
http://visir.is/article/20091018/FRETTIR01/616855109
Þarna er farið beint gegn mál- og tjáningarfrelsi, ásamt gagnrýnni hugsun. Þetta frumvarp er eins hættulegt og barnanýðingur í leikskóla!