Kristni og siðmenning
Höfundur: Sigurður Hólm Gunnarsson
Efnisorð: Heimspeki, Trú
Viðbrögð: Ummæli (
Maður heyrir því oft haldið fram að með kristinni trú hafi Vesturlandabúar fyrst kynnst siðmenningu. Enn fremur er því oft haldið fram að kærleikur, samhjálp og í raun allt velferðarsamfélagið sé afsprengi kristninnar. Í íslenskri tungu tákna orðin kristni og siðferði í sumu samhengi nær það sama í hugum almennings eða eru í það minnsta nátengd. Þessu til marks má benda á orðasamböndin ,,kristilegt siðgæði“ eða ,,kristinn kærleikur“. Útbreiðsla og áhrif þessara hugtaka eru svo mikil að það stendur meira að segja í lögum um grunnskóla að starfshættir skóla eigi að mótast af kristilegu siðgæði. Hér er gefið í skyn að siðgæði sé varla til nema það sé kristilegt.
Þó að þessi hugmynd um að trúarbrögð kristinna manna hafi fært veröldina úr sótsvörtu myrkrinu inn í birtu kærleika og umburðalyndis sé útbreidd þá er hún ekki alls kostar sönn. Þvert á móti má rökstyðja að velferð og velmegun nútímans sé tilkomin þrátt fyrir kristni en ekki vegna hennar. Hægt er að benda á fjölmargt þessu til stuðning og ætla ég nú að tæpa á því helsta.
Orsök og afleiðing
Auðvelt er að benda á þá vandræðalegu staðreynd að þrátt fyrir að boðskapur kristninnar hafi verið orðinn sæmilega útbreiddur í Evrópu um miðja fjórðu öld þá bólaði ekki á lýðræði, velmegun, frelsi, velferð og ,,kristilegum“ kærleik fyrr en seint á þar síðustu öld. Hér er því afar erfitt að álykta að um orsakasamband milli kristninnar og velferðar sé að ræða. Við verðum einfaldlega að horfast í augu við það að virðing fyrir réttindum og frelsi manna í Evrópu varð vart til fyrr en á 19. öld kristninnar. Enn fremur er það staðreynd að frelsi og mannréttindi hafa vaxið, allt fram á þennan dag, um leið og vald kirkjunnar og trúarbragða hefur farið minnkandi.
Kristilegur kærleikur í ljósi sögunnar
Saga kirkjunnar er bæði svört og siðlaus, og sá tími sem trú manna var sem mest og kirkjan var allsráðandi er sá tími sem við köllum nú hinar myrku miðaldir. Kristin trú náði útbreiðslu með ofbeldi og valdbeitingu og helstu talsmenn hennar hafa því miður, margir hverjir, verið allt annað en góðir menn.
Við þurfum ekki að gera annað en að lesa sagnfræðibækur til þess að komast að því að velferðarsamfélag nútímans varð til þrátt fyrir áhrif bókstafstrúarmanna en ekki vegna þeirra. Eftir að kirkjan náði völdum í Evrópu var þekking litin hornauga og vísindamenn og heimspekingar annað hvort hraktir í útlegð eða drepnir.
Eitt af elstu og átakanlegustu dæmunum um árás kristintrúarmanna á boðbera þekkingar og vísinda er þegar Hypatia, sem var síðasti vísindamaðurinn sem starfaði í hinu mikla bókasafni í Alexandríu og ein merkasta kona þess tíma, var myrt af erkibiskupinum Cyril og söfnuði hans.
Söfnuðurinn réðst á Hypatiu árið 415 þegar hún var á leið sinni til vinnu. Brjálaður múgurinn reif af henni fötin, skrapaði af henni holdið með skeljum og brenndi síðan restina af líkamsleifum hennar á báli. Fáir vita í dag hver Hypatia var en erkibiskupinn yfir Alexandríu var tekinn í dýrlingatölu.
Ofangreint dæmi er hvorki einstakt né sérstakt í ljósi sögunnar. Kirkjan hefur barist hatrammlega gegn vísindum, framförum og þekkingu allt fram til dagsins í dag. Sérhver nýjung, sérhver hugsuður og öll sú þekking sem ekki var að finna í hinni helgu bók var talin runnin undan rifjum djöfulsins og því hættuleg.
Krossferðirnar
Það er ekki ætlun mín að minnast á öll þau grimmdarverk og allt það ofbeldi sem kirkjan hefur staðið fyrir enda er sú saga efni í heilan bókaflokk og rúmast því ekki vel í stuttri grein sem þessari.
Það er mikilvægt að fólk geri sér grein fyrir því að allt frá dauða Jesú til seinni hluta 19. aldar voru kristnir ekki þekktir fyrir að berjast gegn fáfræði, fátækt, sjúkdómum, þrælahaldi og ofbeldi. Slíkt varðaði þá ekki. Það eina sem skipti þá máli var að berjast gegn öllum þeim sem trúðu ekki á kirkjuna, Biblíuna og á hina heilögu þrenningu.
Múslimar sem voru og eru eingyðistrúar trúðu svo sannarlega ekki á hina heilögu þrenningu og voru því réttdræpir. Auk þess höfðu múslimar náð yfirráðum yfir hinum svokölluðu helgu löndum kristintrúarmanna. Vegna þessa háðu kristnir blóðug stríð við múslima sem við þekkjum sem krossferðirnar. Í dag eru kristnir vesturlandabúar gjarnir á að gagnrýna heittrúaða múslima í Mið-Austurlöndum og saka þá um villimennsku og jafnvel skort á ,,kristilegu siðgæði“. Þá sem svona tala saka ég um sagnfræðilegt minnisleysi því krossferðir kristinna manna voru ekkert annað miskunnarlausar slátranir sem voru framkvæmdar í nafni Guðs.
Siðgæði og kristilegt siðgæði
Nú vilja margir eflaust fullyrða að allir þeir sem hafa framið grimmdarverk í nafni trúarinnar hafi í raun og veru ekki verið ,,sannkristnir“. Vandinn við slíka fullyrðingu er sá að erfitt getur reynst að skilgreina hver er ,,sannkristinn“ og hver ekki. Í raun svo erfitt að kristnir geta ekki gert það sjálfir eins og sést á þeim fjölmörgu mismunandi kirkjudeildum og sértrúarsöfnuðum sem allar telja sig vera með hina einu sönnu túlkun á því hvað kristin trú er.
Önnur leið til þess að bera saman hið svokallaða kristilega siðgæði við almennt siðgæði er að bera saman boðskap Biblíunnar annars vegar og boðskap hinna ýmsu heimspekinga og mannvina sem ekki kenndu sig við kristna trú hins vegar.
Þrátt fyrir að það megi til sanns vegar færa að boðskapur Jesú sé sá langskásti boðskapur sem er að finna í Biblíunni þá er boðskapur hans langt frá því að vera fullkominn. Jesú á til dæmis að hafa sagt eftirfarandi setningar:
,,Ætlið ekki, að ég sé kominn að færa frið á jörð. Ég kom ekki að færa frið, heldur sverð.“
(sjá Matteusarguðspjall 10:34)
og
,,Ég er kominn að gjöra, son andvígan föður sínum, dóttur móður sinni og tengdadóttur tengdamóður sinni.“
(sjá Matteusarguðspjall 10:35-36)
og
,,Sá sem ann föður eða móður meir en mér, er mín ekki verður, og sá sem ann syni eða dóttur meir en mér, er mín ekki verður.“
(sjá Matteusarguðspjall 10:37)
og
,,Ef einhver kemur til mín og hatar ekki föður sinn og móður, konu og börn, bræður og systur og enda sitt eigið líf, sá getur ekki verið lærisveinn minn.“
(sjá Lúkasarguðspjall 14:26)
Berið ofangreindan boðskap haturs og öfundar við spakmæli Cicerós sem var uppi á árunum 104-36 f.o.t. og hafði því eðlilega ekki heyrt um Jesú eða kristilegan kærleik:
,,Þeir sem segja að við eigum að elska nágranna okkar en ekki útlendinga eru að tortíma algildu bræðralagi manna, og þar með mun góðvild og réttlæti glatast að eilífu“.
Jesús segir enn fremur:
,,Svo mun verða, þegar veröld endar: Englarnir munu fara til, skilja vonda menn frá réttlátum og kasta þeim í eldsofninn. Þar verður grátur og gnístran tanna.“
(sjá Matteusarguðspjall 13:49-50)
Berið þessa eldpredikun saman við yfirlýsingu heiðingjans Thomasar Paine (1736-1809) sem meðal annars barðist fyrir bættum hag almennings, réttindum kvenna og afnámi þrælahalds:
,,Heimurinn er föðurland mitt og góðverk eru mín trúarbrögð“
Og áfram heldur boðberi ljóss og friðar:
,,En þessa óvini mína, sem vildu ekki að ég yrði konungur yfir sér, færið þá hingað og höggvið þá frammi fyrir mér.“
(sjá Lúkasarguðspjall 19:27)
Kærleiksboðskapur Ciceró er hins vegar:
,,Við skulum ekki hlusta á þá sem halda að við eigum að vera reiðir út í óvini okkar og segja að slíkt atferli sé karlmannlegt. Því engir menn eru eins lofsverðir og þeir sem eru miskunnarsamir og reiðubúnir til að fyrirgefa.“
Í sálmum Biblíunnar (þeim sem eðlilega eru sjaldan sungnir í messu) segir:
,,Heill þeim er þrífur ungabörn þín og slær þeim niður við stein“
(Sálmarnir 137:9)
En Epiktetos (55?-135 e.o.t.) þurfti enga Biblíu til að geta sagt:
,,Þú skalt umgangast undirmenn þína á sama hátt og þú vilt að yfirboðaðar þínir umgangist þig“
Eftirfarandi tvær tilvitnanir eru mjög lýsandi fyrir meint orð Guðs.
,,Guð, brjót sundur tennur í munni þeirra“
(Sálmarnir 58:7)
Hvernig getur algóður og almáttugur guð sagt eftirfarandi?:
,,Far því og vinn sigur á Amalek og helgaðu hann banni og allt sem hann á. Og þú skalt ekki þyrma honum, heldur skalt þú deyða bæði karla og konur, börn og brjóstmylkinga, naut og sauðfé, úlfalda og asna.“
(1. Samúelsbók 15:3)
Villitrúarmaðurinn Sókrates (470?-399? f.o.t.) segir hins vegar:
,,Sá sem verður fyrir skaða ætti ekki að endurgjalda skaðann. Því undir engum kringumstæðum getur ranglæti talist rétt og það er ekki rétt að endurgjalda skaða eða að gera öðrum illt, sama hversu mikið við höfum þjáðst af völdum annarra.“
Eftirfarandi tilvitnun í orð Guðs var lengi notuð til að réttlæta bága stöðu kvenna:
,,Konan á að læra í kyrrþey, í allri undirgefni. Ekki leyfi ég konu að kenna eða taka sér vald yfir manninum, heldur á hún að vera kyrrlát. Því að Adam var fyrst myndaður, síðan Eva. Adam lét ekki tælast, heldur lét konan tælast og gjörðist brotleg. En hún mun hólpin verða, sakir barnburðarins, ef hún stendur stöðug í trú, kærleika og helgun, samfara hóglæti.“
(1. Tímóteusarbréf 2:11-15)
Prestar og þrælaeigendur notuðu eftirfarandi tilvitnun til að réttlæta þrælahald allt fram á 19. öld:
..Þér þrælar, hlýðið yðar jarðnesku herrum með lotningu og ótta, í einlægni hjartans, eins og það væri Kristur“
(Efesusbréfið 6:5)
Er það undarlegt að Gregoríus ,,hinn mikli“ sem var páfi á árunum 590-604 e.o.t. hafi verið mesti þrælaeigandi í Evrópu á sínum tíma?
Epiktetos – grískur heimspekingur og siðapredikari og fyrrverandi þræll sagði hins vegar:
„Skiljið þið ekki að þjónar ykkar eru börn Guðs og þar með bræður ykkar? Með því að segja að þið hafið keypt þá eru þið að stinga höfði ykkar ofan í gryfju þar sem þið sjáið ekki lögmál guðanna heldur aðeins vesæl lögmál löngu dauðra manna.“
Samkvæmt Biblíunni og þar af leiðandi samkvæmt kristnu siðgæði verður okkur aðeins bjargað með trú og iðrun:
,,En vér vitum, að maðurinn réttlætist ekki af lögmálsverkum, heldur fyrir trú á Jesú Krist.“
(sjá Galatabréfið 2:16)
,,…ef þér gjörið ekki iðrun, munuð þér allir farast…“
(sjá Lúkasarguðspjall 13:5)
,,Sá sem trúir og skírist, mun hólpinn verða, en sá sem trúir ekki, mun fyrirdæmdur verða.“
(sjá Markúsarguðspjall 16:16)
Gautama Búdda (563?-483? f.o.t.) sagði hins vegar:
,,Aldrei mun ég leita eða öðlast frelsun einn og sér; aldrei mun ég einn kynnast eilífum friði; en ávallt og alls staðar mun ég sækjast eftir björgun handa öllum lifandi verum hvar sem þær eru að finna í veröldinni. Ég mun ekki yfirgefa þennan synduga heim sorgar og strits fyrr en öllum hefur verið bjargað. Þangað til, verð ég hér um kyrrt og þjáist.“
Búdda sagði einnig:
,,Gerðu það sem er rétt vegna þess að þú hatar illsku en ekki vegna þess að þú óttast að þér verði refsað“
Siðgæði er óháð trú
Góðar siðareglur verða til vegna reynslu manna og skilnings þeirra á því hvernig best sé að koma fram við náungann. Það þarf engar guðlegar leiðbeiningar til að átta sig á því að það er skynsamlegt að koma fram við aðra eins og maður vill láta koma fram við sig. Rökhugsun og viljinn til að læra af reynslunni er allt sem þarf. Góðar siðareglur eru alþjóðlegar og eiga alls staðar jafn vel við, því þær eru byggðar á skynsemi en ekki kreddum.
Það sem almenningur á við með ,,kristilegu siðgæði“ er yfirleitt ekki sá boðskapur sem ég vitnaði til úr Biblíunni hér að ofan. Menn eiga frekar við kærleiksboðskap þann sem er að finna í eftirfarandi orðum Jesú:
,,Allt sem þér viljið, að aðrir menn gjöri yður, það skuluð þér og þeim gjöra“
(sjá Mattheusarguðspjall 7:12 og Lúkasarguðspjall 6:31)
Þessi svokallaða gullna regla er einmitt gott dæmi um siðaboðskap sem er byggður á skynsemi og reynslu en ekki kreddum. Því ætti það ekki að koma okkur á óvart að Konfúsíus (551-475 f.o.t.) sagði nokkurn veginn það sama um 500 árum fyrir meinta fæðingu Jesú:
,,Það sem þú vilt ekki að aðrir geri þér, skalt þú ekki gera öðrum“
Það er eins með gullnu regluna og annan siðaboðskap sem Jesús er sagður hafa boðað að hann var alls ekki nýr af nálinni. Allur sá boðskapur Biblíunnar sem vert er að hafa eftir hafði löngu áður verið boðaður af öðrum. Enginn veit í raun hverjum datt fyrst í hug allur sá siðaboðskapur sem sumir kenna í dag við kristið siðgæði og skiptir það í raun litlu máli. Það er auðvitað innihald boðskaparins sem skiptir öllu máli en ekki hver upphaflegi höfundurinn var.
Sannleikurinn er einfaldlega sá að hvorki siðgæði né kærleikur á uppruna sinn að rekja til kristinnar trúar. Því er það svo að í hvert skipti sem siðgæði manna og kærleiksverk eru tileinkuð kristinni trú er um leið, viljandi eða óviljandi, verið að gera lítið úr öllum þeim sem eru annarrar trúar eða annarra lífsskoðana en kristnir.
Um leið og ég bið fólk um að hafa tilfinningar þeirra sem ekki eru kristnir í huga næst þegar siðgæði eða kærleikur kemur til tals langar mig til að ljúka þessari grein með eftirfarandi spakmælum Gautama Búdda (u.þ.b. 563-483 f.o.t.) um það hverju við eigum að trúa og hverju ekki:
,,Ekki trúa neinu sem þú hefur lesið eða heyrt, jafnvel þótt að ég hafi sagt það, nema að það samrýmist dómgreind þinni og skynsemi“
Til fróðleiks: http://www.religioustolerance.org/reciproc.htm
Þetta er glæsilegt hjá ykkur ég er búinn að copy og paste mikið af síðunni og mér er slétt sama hvort ég mátti það eða ekki.
Kæri Sigurður! Þú veldur mér vonbrigðum. Ég man ekki betur en að þú hafir gagnrýnt kristið fólk sem tekur eitt og eitt vers úr Biblíunni og túlkar það án samhengis. Samt gerir þú það sjálfur.
Sæll Jón Magnús. Ég er ekki að halda neinu fram með því að vitna í biblíuvers. Biblían er mannanna verk og ekki meiri boðskapur Guðs í mínum augum en Snorra-Edda eða 1001 nótt. Hins vegar hafa kristnir notað hin og þessi vers til að réttlæta margt ófagurt. Það sem þér finnst hljóma illa í Biblíunni telur þú væntanlega að sé ekki alveg rétt túlkað. Aðrir telja hins vegar sama vers vera heilagan sannleik. Þetta er trú, allir eru sannfærðir, vita, að þeir hafa rétt fyrir sér. Allir eru jafn vissir um að trúbræður þeirra sem þeir eru ósammála séu að túlka rangt. En þetta er trú, það er ekki hægt að sanna hvaða túlkun er rétt og hvaða túlkun er röng.
Þess vegna hafa verið og munu áfram verða framin grimmdarverk í nafni trúarbragða. Því miður.
En nóg um það. Flestar þær setningar sem ég vitna til í greininni standa sjálfar og þurfa lítið samhengi. Það skiptir engu máli í hvaða samhengi Jesú sagði:
,,Svo mun verða, þegar veröld endar: Englarnir munu fara til, skilja vonda menn frá réttlátum og kasta þeim í eldsofninn. Þar verður grátur og gnístran tanna.“
Hótun um eldsofn, grátur og gnístran tanna er einfaldlega siðferðislega slæm. Þú mátt túlka þessi orð öðruvísi ef þú vilt. Þú veist þó vel að mjög margir trúbræður þínir túlka þau bókstaflega og fyrir örfáum árum voru nánast allir þeirrar skoðunar að þessi setning þýddi í raun það sem hún segir en ekki eitthvað allt annað. En kannski hefur þú rétt fyrir þér og allir aðrir rangt fyrir sér? Skiptir ekki máli, þú getur ekki rökstutt mál þitt með góðum hætti, því þetta er trú ekki vísindi.
Niðurstaða greinarinnar er óhögguð: Siðferði, lýðræði og mannréttindi eru ekki kristinni trú að þakka. Þegar slíku er haldið fram er staðreyndum snúið á haus.
Með kærri kveðju,
Sigurður Hólm Gunnarsson
Sælir,
Nú er ég ekki sérlega trúaður maður. Eiginlega alveg sérlega andtrúaður inn að beini. Ég tel samt að ég skilji athugasemd Jóns Magnúsar og tel að hún eigi rétt á sér. Það er nefnilega alveg sérlega auðvelt að taka eina og eina setningu til endurspegla hugsmíðar, en gera það á þann hátt að hlutir líti mun verr út en hugsmíðin gengur út á. Þannig að að mínu mati liggur styrkur upphaflegu greinar þessa þráðar í almennri umfjöllun og röksemdum fyrir því að kristnin fann ekki upp kærleik fyrir náunganum, en veikleiki hennar í upptalningu á setningum, þar sem almennur lesandi (eins og ég, sem þekki nánast ekki neitt í Biblíunni) er engu nærri.
Mér finnst Biblían alveg óþolandi leiðinleg lesning, en ég bý yfir smávægilegri þekkingu á henni. Þessi þekking snýst aðallega um það að hún er vaðandi í mótsögnum við sig sjálfa. T.d. hef ég alltaf átt bágt með að skilja að á einum stað stendur að gjalda skuli auga með auga og tönn fyrir tönn á meðan á öðrum stendur að fyrirgefa skuli vorar skuldir og skuldunautum. Fyrir mér hefur þetta aðallega þá merkingu að það sé voðalega lítið vit í að skella fram tilvitnunum úr þessu skrítna smásagnahefti sem rökum fyrir einhverjum málstað. Að sama skapi er skellt fram í umræddri grein að Búdda hinn málóði hafi sagt eitthvað, og mér virðist sem það sé vísir að því að Búddatrú sé á einhvern hátt betri en kristni. En hvað veit ég nema hvort Búdda hafi sagt eitthvað þveröfugt á öðrum stað. Þannig að svona tilvitnanaflóð finnst mér málstaðnum ekki endilega til framdráttar. Kannski hef ég líka bara fullkomlega rangt fyrir mér og ég er að misskilja Biblíuna, og umræddur texti er nákvæmlega það eina sem Búdda lét útúr sér. Ég kalla á athugasemdir ef ég er á tómum villigötum.
Sigurður nefnir að fylgni sé milli velferðar og uppgangs kristninnar, og ógerningur sé að ákveða að um orsakarsamband sé að ræða. Þar tek ég fullkomlega undir. Að sama skapi er ógerningur að tala um að uppgangur kristninnar sé orsök að fjöldamorðum í ráns og morðferðum. Ég er ekki sagnfræðingur, en ég tel að fullyrðingar um að kristninni sé um að kenna sé leið til þess að snúa staðreyndum á haus. Kristnin er einfaldlega eitthvað sem fylgdi með í þessum ferðum. Allir voru að þessu, og sá sem vann og myrti flesta var bara með besta herinn, en ekki með vondustu trúnna að baki.
Enn kalla ég á leiðréttingar frá þeim sem meiri þekkingu hafa á þessu en ég.
Kannski er ég líka að misskilja athugasemd Jóns Magnúsar.
Nóg um það, takk fyrir mig.
Kristni er náttúrulega bara hugmynd og sem slík er ekki við hana að sakast, eða, réttara, hún er ekki sakhæf. Kristni er eins og ríkisvald, afl sem valdamiklir hópar í samfélaginu ná stjórn á og nota í eigin þágu (dæmi: kirkjugoðaveldi og kirkjulénsmenn til forna; Gunnar Þorsteinsson líka býst ég við). Þeir sem nota kristnina sem blekkingartæki eða stjórntæi eru þeir sem er við að sakast á sama hátt og það er ekki hamarinn sem neglir heldur smiðurinn sem heldur á honum.
Með þversagnirnar, það er til ágætt svar við þeim og eiginlega synd að kristnir hafi það ekki á takteinum, en það er tilvitnun í Múhameð spámann, sem hann lét hafa eftir sér á banabeði: „Guð getur skipt um skoðun“ – vitanlega þversögn líka, en meiningin er að ef ritninguna greinir á við sjálfa sig um eitthvað, þá skal það standa sem er skrifað seinna.
Annars fannst mér ég detta niður á góða líkingu í gær, þar sem ég hugsaði með sjálfum mér. Skipulögð trúarbrögð eru valdatæki og blekkingartæki og til að við látum ginnast eru þau skreytt með fögrum boðskap þannig að hægt er að nota boðskapinn til að ginna okkur svo við gleypum restina líka. Ef maður lítur á trúna sem valdatæki, þá má líkja henni við öngul og boðskapnum þá við beitu.
Halldór segir að ógerningur sé að tala um að uppgangur kristninnar sé orsök að fjöldamorðum í ráns og morðferðum. Ég verð því miður að mótmæla því þar sem við höfum sannanir fyrir því að það var einmitt í trúboðsferðum þar sem verstu og andstyggilegustu atburðir mannkynssögunnar áttu sér stað. Krossferðirnar voru t.d. farnar í hreinlega í þeim tilgangi að drepa þá sem ekki vildu kristnast (kannski aðeins of sterkt til orða tekið en ég stend samt við það) og reka fólk frá heimilum sínum og búsetu.
Annað gott dæmi er Spánn. Þar var fólki beinlínis slátrað eða hrakið á brott vegna kristninnar til þess eins að gera ríkið kristið.
Ég get tekið undir með Vésteini að kristni sé aðeins valdatæki. Þar fer hann sennilega með rétt mál í ljósi þess að Biblían hefur aldrei drepið neinn ein og sér, alveg einsog byssan. Það eru hinsvegar mennirnir sem taka í gikkinn sem drepa. Það er alveg eins með Biblíuna. Hún er falleg skrudda en þegar vitlausir og miður vandaðir menn lesa uppúr henni þá væri kannski skynsamlegra að gera Drakúla að bankastjóra Blóðbankans. Ekkert vopn í heiminum hefur verið jafn misnotað og Biblían og engin stofnun í heiminum hefur jafn mörg líf á samviskunni og kristin kirkja.
Kristbjörn H. Björnsson
Ég skil ekki alveg hvað þú átt við Krisbjörn.
Fyrst talar þú um sannanir að kristninni sé um að kenna að krossferðirnar og spænski rannsóknarrétturinn hafi orðið að veruleika og segir svo að ekki sé hægt að kenna trúarbrögðum um vegna þess að þau séu aðeins valdatæki.
En þar sem þú hafnar því sem ég sagði áður og talar um sannanir fyrir því, þá ætla ég að reyna að útskýra mitt mál aðeins nánar. Krossferðirnar voru farnar og þar voru framin voðaverk og þær voru framkvæmdar í nafni kristninnar. En er ekki hugsanlegt að þetta hafi fyrst og fremst verið stríðsför gegn öðrum menningarheimi? Og að þessi ferð hefði verið farin þrátt fyrir að önnur trúarbrögð hefðu verið við lýði? Þrátt fyrir ógrynni af kristnum táknum við forngrefti og rannsóknir, þá afsanni slíkt ekki þessa mögulegu öðru skýringu. Sama má segja um spænska rannsóknarréttinn. Ef Spánverjar hefðu verið ásatrúar, er ekki samt líklegt að eitthvað svipað hefði gerst? Jafnvel þó þjóðin væri trúlaus?
Nú er ég alls ekki að reyna að verja kristnina og segja að hún sé ekkert nema góð. Svona dæmi eru nefnilega ekkert betri en andstæðan, sem t.d. væri sú að segja að Benni vinur minn er kristinn og hann gaf aleiguna til fátækra í nafni kristinnar trúar, og því er kristin trú góð.
Dæmin um krossferðirnar og rannsóknarréttinn sanna sem sagt ekki að kristni sé slæm. Dæmin eru þó til marks um það að kristnin er ekki góð. Þessi trúarbrögð björguðu svo sannarlega fólki ekki frá voðaverkum og agalegri illsku.
Ég trúi því sem sagt ekki að kristnin sé góð. Yfirleitt er ég þeirrar skoðunar að trúarbrögð leiði frekar af sér vont en gott. Trúarbrögðin eru samt sem áður til staðar, og þau eru mörg, og fjölbreytt og afskaplega áhugaverð. Þau eru eitt af því sem gerir heiminn flókinn og forvitnilegan.
Það er ekki spurningin um hvort að kristnin sé slæm eða ekki. Hefði kristnin hinsvegar ekki verið til staðar þá hefðu krossferðirnar ekki verið farnar né hefði hreinsunin á Spáni átt sér stað.
Það var yfirlýst stefna kaþólsku kirkjunnar á þessum tíma að breiða út boðskapinn en ef menn vildu ekki láta kristnast þá átti hreinlega að drepa þá. Þetta stendur reyndar enn í Biblíunni en á þessum tíma fóru menn bókstaflega eftir þessu. Framferði Spánverja í S-Ameríku hefur m.a. verið skýrt með þessum rökum. Önnur trúarbrögð höfðu ekki slík ákvæði í trúarboðskap sínum. Að þessu leyti má því segja að kristnin sé slæm.
Það má hinsvegar ekki gleyma að á bakvið þessa verknaði stóðu alltaf menn. Völd og eignir var yfirleitt markmið undir niðri en trúin notuð til að réttlæta tilganginn. En án Biblíunnar og kristinnar trúar hefði það aldrei verið hægt.
Kristbjörn H. Björnsson
Hegðun valdastétta hins kristna heims og það sem þær hafa gert í nafni kristninnar eða skálkaskjóli hennar kemur boðskap kristninnar sem slíkrar svosem ekki mikið við. Það er nú ekkert nýtt að menn taki eitthvað og snúi því upp á andskotann. Nú skal ég ekki segja hvort kristnin sem slík er „slæm“ eða ekki – ég hallast nú umfram annað að því að hún sé kannski söguleg nauðsyn, ef hægt er að tala um slíkt.
Krossferðirnar eiga sér nú fleiri rætur en bara kreddur kaþólsku kirkjunnar held ég. Þetta kemur inn á þætti eins og austrómverska ríkið og hop þess og sókn íslams, en þetta eru ekki bara átök trúflokka heldur valdastétta; ríki sem takast á um efnisleg gæði. Trúarbrögðin geta vitaskuld spilað þar rullu, en ég hygg að á mælistiku orsakar og afleiðingar séu trúarbrögðin frekar afleiðing. Hreinsanirnar á Spáni eiga auk þess varla rót sína í trúnni, nema maður líti svo á að trúin eigi sér rót í aðstæðum, eða að túlkunin á henni geri það að minnsta kosti. Þar sem Ferdínand og Ísabella og forverar þeirra börðust gegn heiðnum Serkjum var það ekki bara vegna þess að þeir væru heiðnir; þeir voru Serkir en ekki Íberíumenn; þeir töluðu serknesku en ekki rómanskt mál og loks réðu þeir yfir landi og fólki sem yfirstétt Spánverja sjálfra vildi frekar ráða yfir sjálf. Trúin spilaði að sjálfsögðu stóra rullu líka, en svo maður noti líkinguna við mótor, þá var hún ekki eldsneyti eða orkugjafi heldur eins og reim eða tannhjól frekar.
Framferði Spánverja í Ameríku, já, mikill er máttur heilaþvottarins. Það er einkennilega auðvelt, virðist vera, að líta á aðra menn sem óæðri, undirmálsfólk eða skepnur. Þegar Biblían getur hvergi um Ameríku né að þar sé fólk getur einhver ályktað að þeir sem búi þar séu þar af leiðandi ekki fólk og því sé allt í lagi að drepa þá. Reyndar þurfti páfinn að gefa út sérstaka yfirlýsingu þess efnis, svo það væri nú á hreinu, að skrælingjar væru manneskjur en ekki skepnur.
Biblían og trúin þjónuðu valdamönnum sem verkfæri, vel til þess fallin að gera illt. Þeir hefðu alveg gert illt líka þótt þeir hefðu ekki haft kristnina með sér í liði, sem sést m.a. af því að margir menn hafa gert fjarska mikið illt án þess svo mikið sem að vita að kristin trú væri til. Kristnin fyrir það fyrsta aftraði Spánverjunum ekki og bjargaði ekki höfuðleðri indíánanna. Í öðru lagi var hún notuð sem ryk til að slá í augu mönnum, sem skálkaskjól og sem afsökun og átylla til hinna fjölbreyttustu voðaverka. Kristnin var EKKI nauðsynleg forsenda heldur verkfæri nýtt til illverka sem hefðu án efa verið unnin hvort sem er.
Samkvæmt söguviti mínu (ég er enginn sögufræðingur) sáu ýmsir háttsettir aðilar (í Róm o.fl.) að kristið fólk var frekar friðsamt og gott. Sumir notuðu ofbeldi til þess að þröngva þessari trú á fólk í þeirri von um að eignast friðsaman og góðan lýð sem er að sjálfögðu ekki rétt. Hvað um það…
Af öllu því kristna fólki sem ég þekki, bæði á Íslandi og úti í heimi, veit ég ekki um neinn sem myndi nota ofbeldi til þess að boða trú sína. Það er ekki beint aðlaðandi fyrir fólk að trúa e-u sem það er neytt til þess að trúa á. Einhverra hluta vegna held ég að það mótist ekki mikil/djúp trú í þeim aðstæðum. Þar af leiðandi hefur ekki verið svakalega gáfulegt og kristilegt að fara í þessar krossferðir.
En talandi um að kristin trú sé ekki góð/ kristnir að troða trú sína upp á aðra/ trúlausir að „affrelsa“ eða að „rakka“ niður kristna trú… þá langar mig að koma með smá vitnisburð sem ykkur finnst kannski óþarfi að nefna eða bara væmið rugl.
..Ég var að tala við mann sem starfar í Eþíópíu og hefur gert það meiri hluta æfi sinnar. Hann minntist á mann sem var í múslímskri fjölskyldu. Hann frelsaðist (tók kristna trú) fyrir e-m árum síðan. Í kjölfarið var hann algjörlega útskúfaður úr fjölskyldunni sinni. Nokkrum misserum seinna snéri hann aftur í hans gamla hérað (múslímskt hérað) og fór að vitna um trú sína. Með tímanum tóku þó nokkrir (múslímar) trú á Jesú Krist. Þeir þurftu einnig að sæta útskúfun og ofsóknir. Í síðastliðinni viku voru 12 þeirra drepnir og 9 liggja alvarlega slasaðir á sjúkrahúsi.
Ég get sagt margar fleiri svipaðar sögur ef þið viljið vita meira.
Í flest öllum múslímskum ríkjum er kristni nánast bönnuð. Þeir eru ofsóttir, mega ekki halda samkomur o.s.fr. Gott dæmi um það er t.d. Kazakstan. Ég veit líka um kirkju í Írak sem vex nú óðfluga eftir að Saddam var steypur af stóli. Þetta fólk mátti ekki iðka sína trú saman í hans valdatíð.
Krossferðir. Samkvæmt mínu söguviti fóru múslímar í „krossferði“ til Afríku og drap fólk ef það tók ekki upp þeirra trú. Sumir fara í „heilagt stríð“ þrátt fyrir að það standi hvÉg hef hvergi heyrt það nefnt í neinum trúleysisáróðri. Múslímar í t.d. Kenýju (ég bjó þar í fjölmörg ár) vita margir hverjir ekki hvað þeir eru að biðja um þegar þeir eru að biðja eða hvað þeir eru að lesa um þegar þeir lesa Kóraninn. Þetta er allt á arabísku, ríkistungumálið þeirra er swahili.
Það er mjög margt sem mig langar að segja en verð að láta ógert, allavegana að sinni. Þetta tekur allt of mikin tíma frá manni (allavegana fyrir óreyndan pistlahöfund eins og mig).
Blessi ykkur alla (mér sýnist bara kk tjá sig hérna). Hafið það gott,
JónM
„Sumir fara í „heilagt stríð“ þrátt fyrir að það standi hvÉg“
Sorrý. Hér átti að standa: þrátt fyrir að það standi hvergi, svo að ég viti, neinstaðar í Kóraninum. Þessu er stundum troðið inn sem 6. stoð Íslamstrúar. Þær eru samt bara 5.
Ps. Til þess að forðast allan misskilnig þá er ég ekki að reyna að troða skíti á Íslam. Svo framarlega sem ég veit þá boða þeir kærleika. „Krossferðirnar“ þeirra eru því líka svoldið „crazy“. Ég er samt ekki í nokkrum vafa á að kristna trúin sé sú eina rétta en ég virði samt skoðanir annarra.
Ég get alveg tekið undir með þér Vésteinn að kirkjan sé bara verkfæri. Við því má bæta að hún var og er stórhættulegt verkfæri í höndum illra innrættra manna.
Mig langar hinsvegar aðeins ræða þann punkt um hvort að þessi illvirki hefðu verið framin ef ekki væri fyrir kristna trú. Innræti mannsins hefur að sjálfsögðu mikið að segja og fordómar í umhverfinu eru geigvænlega skaðlegir. Og að sjálfsögðu hafa verið framin illvirki án þess að trú hafi komið þar nærri. Hinsvegar langar mig að velta því upp að áhrif kirkjunnar voru gríðarleg á þessum tíma og menntastofnanir og þjóðfélagið mótaðist af kristnum gildum auk þess sem ítök kirkjunnar voru mjög mikil sérstaklega á Spáni á tímum landafundanna. Það er líka vitað að Vatíkanið styrkti Ísabellu og Ferdinand með fjárútlátum til að „frelsa“ Spán. Ég er þar af leiðandi ekki endilega viss um að ef kirkjunnar hefði ekki notið að fordómar og þjóðhreinsanir hefðu orðið eins afdrifaríkar né hefðu hreinlega átt sér stað ef ekki hefði verið vegna kristninnar. Við þekkjum báðir þá tilhneigingar páfastóls eftir miðja 11. öld. Þá var það virkilegur vilji páfans að kristna heiminn hvað sem það kostaði. Ég vil því meina að kristnin sé ekki alltaf afleiðingin heldur getur hún einnig verið orsök. Krossferðirnar voru t.d. gott dæmi um að kristninni var ætlað að breiðast út með blóði saklausra manna.
Mér finnst óþægilegt að réttlæta misgjörðir eins hóps með því að benda á hversu aðrir séu slæmir. Það hentar ekki og eru haldlaus rök í góðri og málefnanlegri umræðu. Það væri svipað og að segja við mann sem er búinn að missa höndina að hann hefði ekki rétt á að vanlíðan þar sem einhverjir væru nú búnir að missa báðar hendurnar!
Kristbjörn H. Björnsson
Jón Magnús: Það er fjarri mér að halda því fram að íslam séu betri trúarbrögð en kristni eða að kristni sé verri en önnur trúarbrögð. Það er ekki svo. Það, að siðabót fylgi siðaskiptum er hins vegar ekki sjálfgefið og það getur verið vandasamt að sjá hvað er orsök og vhað afleiðing í þeim efnum.
Ég held að menn geti verið sammála um að það séu slæm rök að segja að Bandaríkin séu góð af því Stalín hafi verið vondur. Á sama hátt gerir það lítið fyrir málstað kristninnar að segja að önnur trúarbrögð séu nú gölluð eða að fylgjendur þeirra ekki jafn þroskaðir siðferðislega og kristnir. Fyrir það fyrsta stemmir það einfaldlega ekki (altént ekki VEGNA ÞESS að þeir séu kristnir) og auk þess, ef maður samþykkir það, þá styrkir það stöðu kristninnar GAGNVART öðrum trúarbrögðum, en gagnvart trúleysi styrkir það hana ekki neitt.
Þótt múslimar í Afríku skilji ekki arabískuna eða ofsæki þá sem turnast hafa til kristni þykja mér haldlítil rök. Flestir kaþólikkar skilja næsta lítið í latneskum messum sem stundaðar eru fram á okkar daga (reyndar fátíðar síðan á 7. áratugnum). Ofsóknir á hendur kristnum mönnum stafa af því, býst ég við, að menn séu einfaldlega fordómafullir og kreddufastir og óttist þess vegna kristnina.
Kristbjörn: Kaþólska kirkjan var vissulega sjálfstætt afl og fylgdi sínum eigin hagsmunum, en vörumst að setja samasemmerki milli hennar og kristninnar sem slíkrar. Kaþólska kirkjan og hennar klerkastétt mynduðu veigamikinn arm valdastéttar hins kristna heims á þessum tímum og stefna hennar og stefna verða ekki skilin frá stefnu og hagsmunum valdastéttarinnar almennt. Það að vilja kristna heiminn er t.d. ekki sjálfkrafa merki um að vilja að allir menn trúi á guð svo þeir geti farið til himna þótt það sé örugglega markmiðið hjá mörgum. Þegar stofnun af kalíber kaþólsku kirkjunnar tekst annað eins á hendur og að reyna að kristna heiminn býr annað og meira að baki, ekki síst vilji páfa og kardínála til að fá fleiri fylgismenn og auka þannig völd sín og áhrif í gegn um kirkjuna. Tíund hefur sitt að segja, sömuleiðis völd munkareglna (nefni Musterisriddara og Jóhannesarriddara sem dæmi) og að kirkjan vildi kannski veita út á við orku sem annars hefði farið í innbyrðis deilur og ströggl milli kristinna fylgismanna hennar.
Kæru félagar, ég þakka fyrir skemmtilegar umræður. Þegar ég gagnrýni trúarbrögð geri ég það ekki vegna þess að þau kallast „kristni“, „íslam“ eða hvaðeina. Það sem skiptir mestu máli hér er sú þekkingarfræði sem trúarbrögð fela í sér.
Eins og orðið „trú“ gefur til kynna byggja trúarbrögð þekkingarfræði sína mikið til á sannfæringu sem ekki er studd rökum og/eða jafnvel þrátt fyrir rök og vísindalegar niðurstöður. Enn er algengt (þó það hafi verið mun algengara hér á árum áður) að trúmenn hafna vísindakenningum og þekkingu sem hefur orðið til með skipulagðri þekkingarleit einfaldlega vegna þess að þekkingin skarast á við boðskap trúarinnar. Öfgakennt dæmi er þegar menn velja að trúa á sköpunarsögu Biblíunnar en hafna um leið þróunarkenningunni, því hún er andstæð trúarritum þeirra. Sama má segja um skýringar trúaðra á ótal náttúrufyrirbrigðum og undrum náttúrunnar. Trú er ofar skipulagðri þekkingarleit.
Að sama skapi treysta trúmenn (í mismiklum mæli) á siðferðisboðskap trúarrita og trúarleiðtoga en ekki skynsemi, reynslu og eigin hyggjuviti. Þessi áhrif trúarbragða eru enn afar sterk, mun sterkari en náttúruskýringahefð trúar. Þannig fordæma sumir trúmenn, konur, samkynhneigð og fólk af öðrum trúarbrögðum (svo dæmi séu tekin) með vísun í trúarrit og/eða trúarleiðtoga. Það sem er rétt er það sem „Guð vill“ en það sem er rangt er það sem „Guð er á móti“ eða „hatar“.
Það er þetta sem ég gagnrýni. Þegar menn aðhyllast slíka þekkingarfræði eru illvirki, ofbeldi, mismunun og eymd óumflýjanleg. Skiptir þá ekki miklu máli hvað trúarbrögðin heita. Það skiptir þó nokkru, því boðskapur trúarrita er afar mismunandi þannig að réttlæting á ofbeldi og mannréttindabrotum er meiri í sumum trúarbrögðum en öðrum. Það er þó ekki meginatriðið. Það sem skiptir mestu máli er þekkingarfræðin. Blind trú (misblind, því menn túlka misjafnt) hlýtur að leiða til harmleiks. Við þurfum ekki einu sinni að lesa sagnræði til að skilja þetta.
Ef þú ætlar að byggja þér hús og þú hefur tvo kosti:
1) að fá verkfræðing til að byggja það út frá sinni þekkingu, menntun og reynslu
eða
2) fá mann sem segist ætla að byggja húsið með „guðlegri“ hjálp og þá jafnvel þvert á verkreglur verkfræðinga.
Hvorn myndir þú velja? Auðvitað verkfræðinginn. Ég veit að þetta er einfaldað dæmi, en þannig eru jú dæmisögur. Þið skiljið hvað ég á við hér.
Ef við viljum fræðast um það hvers vegna vatn sýður þá er betra að tala við vísindamann (efnafræðing) en guðfræðing. Þetta viðurkenna nánasta allir í dag, einu sinni þótti þó betra að tala við guðfræðinga, presta eða trúarleiðtoga til að fá útskýringar á öllu sem í heiminum er.
Það nákvæmlega sama á við um siðferðileg efni. Sömu lögmál orsaka og afleiðinga eiga við um siðferðileg mál rétt eins og „náttúrufræðileg“ mál. Þess vegna er jafn vitlaust að byggja siðferðiskennd sína á trú, trúarritum eða trúarleiðtogum og að byggja hús sitt útfrá sömu upplýsingum.
Kirkjan og kristnir hópar (sama má segja um múslima og aðra trúarhópa) hafa og munu halda áfram að fremja mannréttindabrot og valda eymd svo lengi sem þekkingarfræði þeirra byggir á trú. Þetta er ekki spurning um „hið góða“ eða „hið illa“, „guð“ eða „djöfulinn“, heldur skynsemi og óskynsemi. Þetta er mín skoðun.
Við getum ekki horft framhjá því, Vésteinn, að Biblían sem slík hafði þau áhrif að ógeðfelldustu verknaðir voru framkvæmdir og lífið murkað úr milljónum í gegnum aldirnar. Ég er hinsvegar sammála þér að þarna var valdastétt sem bjó að baki en ég vil aðeins velta því upp hvort að þessi valdastétt sótti ekki einmitt völd sín til Biblíunnar en ekki öfugt? Þá meina ég að Biblían var til staðar en síðan komu menn og beittu henni fyrir sig! Ef það er hægt að samþykkja þetta má þá ekki draga þá ályktun að Biblían sé hornsteinn þeirra voðaverka sem hafa verið framin í gegnum tíðina en ekki valdastéttin sem slík? Þannig hafa mannlegar verur verið verkfæri í höndum þess sem stendur í Biblíunni?
Þetta er nú bara smá heimspekipæling.
Kristbjörn H. Björnsson
Valdastéttin sækir ekki og hefur aldrei sótt völd sín til Biblíunnar sem slíkrar. Framleiðsluafstæður samfélagsins — það, hvernig fólk aflar sér lífsbjarga — er það sem ræður för. Eignarhaldið og annars konar völd yfir framleiðslutækjunum er sú brotalína sem stéttaskiptingin fer eftir og allt annað styðst við það; kirkja, ríkisvald, aðall og annað. Nú eru verkfærin auðvitað misjafnlega ómissandi, ef svo má að orði komast. Ríkisvaldið er dæmi um verkfæri sem er gríðarlega gagnlegt miðað við nútíma framleiðsluafstæður. Kirkjan ekki eins nú til dags og áður var, en mjög mikilvæg á sínum tíma. Mikilvægið breytist eftir því sem tækninni miðar áfram og framleiðslutækin breytast og þar með framleiðsluafstæðurnar.
Jæja, hvað um það… ef horft er á hinn kristna heim er Biblían eitt aðalverkfærið í þeim verkfærakassa sem nefnist kirkjan. Hún er m.a. notuð til að réttlæta kúgun og stéttaskiptingu, kynjamisrétti, þrælahald, rasisma, tollheimtu og skattheimtu og fleira sem vitaskuld er allt vilji guðs. Biblían er samt sem slík engin forsenda alls þessa; hefði hennar ekki notið við hefðu aðrar leiðir einfaldlega verið farnar. Biblían var til og þess vegna var hún notuð og gagnaðist vel.
Biblían sem slík getur engin völd haft. Hvað sem í henni stendur er merkingarlaust nema við ljáum því merkingu með túlkun, áróðri, framkvæmd eða öðru. Ef Biblían væri ekki í hávegum höfð af valdastéttum væri hún ekki annað en rykfallin skræða á fornminjasafni í dag. Hún væri í hillunni þar sem Gilgamesharkviða, Trójumannasögur og annað þess háttar er. Frumfornbókmenntir eða forvitnilegur vitnisburður um hugsunarhátt fornaldar, sem engum dettur í huga að taka bókstaflega, hvað þá tilbiðja!
Það eru valdastéttirnar með sína hagsmuni sem hafa ótvírætt ljáð Biblíunni það vægi, þann slagkraft sem hún hefur notið, sögulega séð. Hún talaði rómi sem var valdstéttum þýður á að hlýða; berorð fyrirmæli blætis um að undirmálsfólk skyldi þegja og hlýða.