Nú hefur Hreinn Loftsson, sem er aðaleigandi DV, fullyrt í eigin fjölmiðli að Bjarni Ben, formaður Flokksins, hafi óskað eftir ritskoðun um mál sem tengjast honum. Bjarni neitar þessu eins og búast mátti við. Hann viðurkennir þó að hafa hringt í eiganda DV til að kvarta yfir blaðamanni blaðsins.

Þar sem Bjarni á að vita að eigendur eiga ekki að skipta sér af ritstjórnum eigin fjölmiðla verður símtal hans eigandans að teljast ansi taktlaust. Algerlega óháð því hvort hann bað formlega um ritskoðun eða ekki.

Hvað ef símtalið hefði þróast eins og neðangreint samtal? Hefði Bjarni sagt nei hefði Hreinn boðist til að hafa áhrif á fréttaflutning DV?

Áður óbirt (og skáldað) samtal Bjarna Ben og Hreins Loftssonar:

Bjarni Ben (BB): Sæll félagi Hreinn, hvað er að frétta?

Hreinn Loftsson (HL): Blessaður, allt ljómandi takk.

BB: Já, einmitt, ha. Jæja já mér var eitthvað hugsað til þín í matarboði um daginn. Manstu þegar þú varst í stjórn Heimdallar?

HL: Já auðvitað í kringum 75 til 77 ef ég man rétt. Góðir tíma.

BB: Já, ég sem var bara í stjórn Hugins í Garðabænum og nú orðinn formaður Flokksins, og þú bara blaðabransanum, haha. Nei ég segi nú bara svona.

HL: Aha. Hmm. Var það eitthvað sérstakt annars?

BB: Tja, já sko. Djöfull er ég ósáttur við suma blaðamenn á DV!

HL: Nú?

BB: Æji já þeir eru alltaf að rifja upp einhverjar neyðarlegar fjárfestingar sem ég tók þátt í með Vafningi í útlöndum. Leiðindamál sem ég bar nú enga sérstaka ábyrgð á.

HL: Ég skil.

BB: Já, ég vildi bara láta þig vita af því að mér þykja skrifin á DV um þetta mál óvönduð og vinnubrögðin í raun óásættanleg.

HL: Ok. Heyrði á ég bara ekki að tala við ritstjórann og biðja hann um að tóna þessa umræðu aðeins niður?

BB: Ha? Jú það væri vel þegið félagi. Takk.

HL: Áfram Heimdallur!

BB: Haha, Heimdallur er bara fyrir einhverja fátæklinga. Huginn rúlar!  Sjáumst félagi, takk fyrir.

HL: Haha. No problem. Heimdallur best. Bless!

Þetta er ekki í fyrsta skipti sem íslenskir fjölmiðlar hafa orðið uppvísir að ritskoðun og reyndar ekki í fyrsta sinn heldur sem Reynir Traustason fer með ósannindi til að hylma yfir óheiðarleg vinnubrögð vinnuveitenda sinna.

Þegar ég upplýsti fyrir nokkrum árum að Jón Ásgeir hefði haft bein afskipti af fréttaflutningi á Vísir.is (þar sem ég var blaðamaður) kallaði Reynir Traustason málflutning minn slúðurkenndan. Eins og nú var hann þá óheppinn að því leyti að ég átti tölvupósta sem studdu mál mitt, auk þess sem ég var með vitni að samskiptum mínum við ritstjórn.

Eftir að mál mitt komst til umfjöllunar sögðu nokkrir fyrrverandi og núverandi blaðamenn mér frá því að þeir hefðu lent í svipaðri reynslu. Enginn hafði sagt frá reynslu sinni opinberlega af ýmsum ástæðum.

Það er því ekki úr vegi að rifja upp umfjöllunina sem þá átti sér stað.
Sjá hér:
Greinar um ritskoðun.

Ef það sem ég segi í greinum mínum „Er Fréttablaðið ritskoðað„, „Áfram um ritskoðun“ og í viðtölum mínum við blaðamenn er „slúðurkennt“ eða „loftkennt“ þá hlýtur það sama að eiga við margar þær fréttir sem Reynir hefur skrifað í gegnum tíðina. Í sumum tilfellum er fréttaflutningur Reynis reyndar bæði loftkenndari og slúðurkenndari en frásögn mín því sumar fréttir hefur hann byggt á nafnlausum heimildarmönnum og gögnum sem enginn veit hvernig hann fékk í hendur. Í umfjöllun minni um ritskoðun á Vísi hef ég bæði bent á heimildir og nafngreind vitni.

Í Íslandi í býtið sagði Reynir:

„…sumt er óljóst og slúðurkennt eins og hvað var tekið út af Vísi. Hver sagði Sigurði Hólm að taka þaðan út [...] Er Jón Ásgeir þar ritstjóri?“

og

„…það er svona álíka loftkennt og það sem þú ert að tala um Vísi. Þú veist ekki alveg hvað þetta er, en þú veist að það gerðist eitthvað voðalegt…“

Þetta er einfaldlega rangt hjá rannsóknarblaðamanninum (sem aldrei hefur haft fyrir því að rannsaka þetta mál, t.d. með því að hafa samband við undirritaðan). Það er ekkert óljóst og ekkert sem ég segi er byggt á slúðri. Það er alveg ljóst hver vildi taka umrædda frétt út. Því starfsmenn Vísis fengu sendan póst frá yfirmanni þar sem eftirfarandi kom fram: „Jón Ásgeir hafði samband og biður um að frétt sé eytt vegna þess að fréttin er röng.“ Ég á þennan tölvupóst og er ekki sá eini sem á hann því allir starfsmenn Vísis fengu þessi skilaboð.

Þar að auki hefur samstarfsmaður minn á Vísi tekið undir hvert eitt og einasta orð sem ég hef sagt um þessa ritskoðun:

„Ég starfaði á Vísir.is á umræddu tímabili og get staðfest allt sem komið hefur fram hjá Sigurði Hólm. Auk þess eru það hreinir útúrsnúningar að hann hafi látið nota sig, hann neitaði að eyða umræddri frétt en aðrir aðilar gerðu það. Ég starfaði á vísir.is á tímabilinu janúar til júní á þessu ári. Ég kom fremur lítið að almennum fréttum og lenti ekki sjálfur í ritskoðun. En á þessu tímanbili komu upp tvö tilvik þar sem fréttum var eytt með þeim hætti sem Sigurður lýsir, hann átti í hlut í öðru tilvikinu en annar blaðamaður varð fyrir þessu skömmu áður. Ég tek fram að ég átti í ágætu samstarfi við eigendur Vísis á þessum tíma, kunni því vel að vinna fyrir þá og hef ég sjálfu sér ekkert upp á Baug að klaga. En það breytir ekki því að þetta gerðist, ritskoðun var beitt a.m.k. tvisvar á þessu stutta tímabili og mér er tjáð að það hafi gerst a.m.k. einu sinni áður.“ - Ágúst Borgþór Sverrisson

Ég vil því leyfa mér að gagnrýna Reynir Traustason harðlega fyrir að reyna að gera lítið úr ummælum mínum. Gagnrýni Reynis er ekki byggð á neinum staðreyndum eða rannsóknum af hans hálfu. Í raun má segja að ummæli hans séu bæði loft- og slúðurkennd.

Ástæðan fyrir því að ég ákvað að skrifa um þessi mál var sú að mér (og öðrum) blöskraði þessi ritskoðun og mér fannst eðlilegt að almenningur vissi af henni. Reynir Traustason, rannsóknarblaðamaður, ætti að vera sömu skoðunar því hann veit að ef það er eitthvað sem dregur úr trúverðugleika fréttamiðla þá er það þegar þeir eru ritstýrðir af eigendum sínum.

Í ítarlegri grein Andrésar er þó aðeins eitt dæmi (ritskoðunin á Vísi) sem sýnir fram á það sem kalla mætti beina ritskoðun Jóns Ásgeirs á eigin miðli og annað dæmi sem bendir til þess að Baugur hafi reynt að hafa áhrif á útbreiðslu Séð og heyrt. Önnur dæmi sem Andrés tekur byggja mikið til á getgátum og samsæriskenningum.

Dæmið sem Andrés tekur af minni reynslu á vefnum Vísir.is er hins vegar rétt og get ég staðfest sannleiksgildi þess. Í grein Andrésar segir:

Skipaði blaðamönnum að eyða fréttum
Í nýliðnum nóvember birti Sigurður Hólm Gunnarsson, fyrrverandi blaðamaður á Vísi, greinina „Er Fréttablaðið ritskoðað?“, en Jón Ásgeir er einn helsti eigandi visir.is. Í pistli sínum sagði Sigurður meðal annars:

„Reynir Traustason, blaðamaður á Fréttablaðinu, fullyrti í gær að Jón Ásgeir hafi aldrei skipt sér af ritstjórn blaðsins. Ég myndi líklegast trúa Reyni ef ég vissi ekki af þeim afskiptum sem Jón Ásgeir hafði af ritstjórn www.visir.is á meðan sá vefur var enn á lífi.

Veit ég til þess að Jón Ásgeir skipaði blaðamönnum og yfirmönnum á Vísi að taka út ýmsar fréttir sem hann vildi ekki að yrðu birtar. Þó að blaðamenn (þar á meðal undirritaður) neituðu að fylgja þessum fyrirskipunum hurfu fréttirnar samt. Þegar blaðamenn kvörtuðu var einfaldlega sagt að hafa þyrfti í „huga hver eigandi miðilsins er“ áður en fréttir yrðu birtar.

Er það því skrítið að ég efist um hlutleysi eigenda Fréttablaðsins?“

Ritstjóri vefjarins Fréttir.com óskaði eftir nánari skýringum á þessu máli hjá Sigurði, sem svaraði að hann gæti sannað mál sitt: „Já, ég á ennþá allan tölvupóst til, þar sem mér var sagt aðeyða fréttum og að ég þyrfti að hafa í „huga hver eigandi miðilsins er“ áður en ég birti aðrar fréttir. Einnig þegar sagt var við mig: „Hafa ber í huga þessa einföldu reglu – hafa sambandi við Baug áður en svona fréttir eru birtar“.“

En Sigurður er ekki einn um að segjast hafa orðið fyrir ritskoðun Jóns Ásgeirs. Ágúst Borgþór Sverrisson, fyrrverandi samstarfsfélagi Sigurðar á Vísi segir m.a.:

„Ég starfaði á Vísir.is á umræddu tímabili og get staðfest allt sem komið hefur fram hjá Sigurði Hólm … á þessu tímabili komu upp tvö tilvik þar sem fréttum var eytt með þeim hætti sem Sigurður lýsir … ritskoðun var beitt a.m.k. tvisvar á þessu stutta tímabili og mér er tjáð að það hafi gerst a.m.k. einu sinni áður.“

Soffía Steingrímsdóttir, ritstjóri Vísis, staðfesti að frétt Sigurðar hefði verið tekin út að beiðni Jóns Ásgeirs, sem stangast algerlega á við það sem hann hélst sjálfur fram. Aðspurður 17. nóvember um afskipti sín af fréttaflutningi miðla sinna svaraði hann því til, að hann skipti sér aldrei af þeim, enda eyðilegðu slík inngrip trúverðugleika viðkomandi miðla. Þá vitum við það.“

Nokkru eftir að Fréttir.com birti frétt sína hafði fréttastofa Útvarps samband við mig til að fá frétt Fréttir.com staðfesta. Síðar sama dag var fjallað um greinar mínar í fréttum Rúv. Eftir að fréttin hafði verið spiluð í hádegisfréttum hafði blaðamaður DV samband við mig. Hann vildi einnig vita hvort saga mín væri sönn og aftur staðfesti ég það. Að lokum spurði ég blaðamanninn fullur efasemdar hvort hann teldi að DV myndi birta frétt um þetta mál þar sem það kæmi sér illa fyrir eigendur blaðsins. Hann sagðist eiga eftir að tala við ritstjórnina en hann byggist ekki við öðru. Mér vitandi var fréttin aldrei birt, þó kann að vera að hún hafi einfaldlega farið fram hjá mér.

Samsæri eða mannlegur breyskleiki?
Auðvitað hafa eigendur fjölmiðla áhrif á fréttaflutning þeirra. Oftast óbeint en eins og dæmin sanna einnig stundum beint. Fréttamaður sem veit hver vinnuveitandi sinn er hlýtur að hugsa sig tvisvar um áður en hann birtir fréttir sem koma vinnuveitandanum illa. Þetta hefur oft lítið með heiðarleika fréttamannsins að gera því oftast á slík sjálfsritskoðun sér stað án þess að fréttamaðurinn geri sér grein fyrir því sjálfur. Ef fréttamaðurinn veit um dæmi þar sem starfsfélagar hans hafa fengið skömm í hattinn eða lent í vandræðum vegna frétta sem eigendurnir voru ósáttir við magnast sjálfsritskoðunin enn frekar. Það er mannlegt eðli vilja komast hjá vandamálum og leiðindum.

Önnur tegund sjálfsritskoðunar er tilhneiging mannsins til að vilja „spila með liðinu“. Starfsmenn fyrirtækja vilja vera hluti af liðsheildinni og þeim þykir jafnvel vænt um vinnustað sinn. Þegar menn eru búnir að andlega skrá sig í eitthvað lið skekkist sýn þeirra á raunveruleikanum. Menn í liði A eru fljótir að sjá galla í fari B á meðan sambærilegir gallar í þeirra eigin liði eru nánast ósýnilegir. Rannsóknir hafa sýnt ótrúlega „hæfni“ manna til þess að blekkja sjálfan sig með þessum hætti.

Afar langsótt er að álykta sem svo að Jón Ásgeir sé höfuðpaur í einhverju mögnuðu samsæri um að ritstýra miðlum sínum beint af þeirri einföldu ástæðu að staðreyndir málsins benda ekki til þess. Mér vitanlega hefur aðeins einn blaðamaður kvartað yfir því að hafa verið ritskoðaður beint, og er það sá sem þetta skrifar. Ef blaðamenn Fréttablaðsins eða DV væru reglulega ritskoðaðir með beinum hætti væru þeir löngu búnir að segja frá því. Réttlætiskennd blaðamanna er oftast meiri en svo að þeir láti slíkt yfir sig ganga. Þar sem ég þekki vel nokkra góða menn sem vinna sem blaðamenn á Fréttablaðinu veit ég að þeir myndu aldrei sætta sig við slíka ritskoðun.

Lög um eignarhald nauðsynleg
Hvort sem ritskoðun fjölmiðla á sér stað vegna beinnar íhlutunnar eigenda eða vegna óbeinna áhrifa þeirra sýnir það nauðsyn þess að til séu einhverjar reglur um eignarhald á fjölmiðlum. Skiptir þá engu máli hverjir eiga fjölmiðlana í dag. Jafnvel þó eigendur skipti sér aldrei beint af fréttastofum í sinni eigu er líklegt og í raun afar líklegt að eignarhaldið eitt og sér muni hafa áhrif á fréttir. Eins og áður segir er sjálfsblekking og sjálfsritskoðun hluti af mannlegu eðli.

Í lýðræðisríkjum er fátt eins mikilvægt og fjölbreytt og gagnrýnin skoðanaskipti. Ef eignarhald fjölmiðla færist yfir á hendur fárra einstaklinga er ljóst að það dregur úr fjölbreyttri og gagnrýnni umræðu. Því er mikilvægt að tryggja að fjölmiðlar séu í eigu sem flestra.

Stuttu eftir að ofangreint skeyti var sent (og áður en ég sá það) var hringt í mig og ég beðinn um að taka umrædda frétt út. Ég sagði að mér þætti eðlilegra að þeir sem hefðu eitthvað við fréttina að athuga hefðu samband og gæfu komment á hana. Ég gæti ekki tekið út fréttir bara vegna þess að menn væru ósáttir. Ég sagðist telja mig vera blaðamann ekki blaðafulltrúa.

Mér var þá sagt að það kæmi ekki til mála að fá komment frá Jóni Ásgeiri, hann vildi fréttina út og það strax. Á meðan á símatalinu stóð ákvað ég að kíkja betur á umrædda frétt og komst þá að því að hún var þá þegar horfin af vefnum. Ég spurði þá yfirmann minn hvort hann hefði tekið fréttina út. Hann vildi ekki viðurkenna það og sagðist ekki hafa hugmynd um hver hefði gert það. Þá spurði ég hvort Jón Ásgeir hefði sjálfur tekið hana út og var svarið áhugavert: „Ég veit það ekki“. Þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir var mér aldrei sagt hver hefði tekið fréttina út.

Seinna sama kvöld sendi ég eftirfarandi póst á ritstjórn. Þetta var ekki í fyrsta sinn sem ég varð vitni að ritskoðun á vefnum og þótti mér því tímabært að fá viðeigandi útskýringar:

„[...] Ég tók ekki fréttina út og hefði ekki gert það. En þar sem ég bar ábyrgð á að hún var sett inn væri gott að vita hver tók hana út að mér forspurðum!

Vísir er fréttamiðill sem er meðal annars í samstarfi við Stöð 2 og það hefur verið venjan að birta fréttir úr kvöldfréttatíma þeirra. Menn geta ekki krafist þess að frétt sé tekin út af því „hún er röng“. Nær væri að hafa samband við fréttastofu (ritstjorn@visir.is) og gefa komment á fréttina og benda á hvað er rangt við hana. Röng frétt er mjög áhugavert fréttaefni.

Á ég sem blaðamaður að taka út allar þær fréttir sem einhverir eru ósáttir við bara af því að þeir segja að fréttin sé röng? Auðvitað ekki! Hvernig á ég að vita hvort sú fullyrðing er rétt eða ekki? Ef menn telja að fréttir séu rangar geta þeir hæglega véfengt þær sjálfir í fréttum. Það getur ekki verið hlutverk blaðamanns að ritskoða fréttir vegna þess að einhverjum líkar ekki við þær. Þar sem ég var á vakt í gær telja eflaust flestir að ég beri ábyrgð á því að taka viðkomandi frétt út og er það eitthvað sem mér finnst mjög óþægilegt.

Ágætt væri að fá ítarlegar leiðbeiningar um það hvaða fréttir má birta og hvað ekki og hafa þær leiðbeiningar opinberar. Ég hef í það minnsta engan áhuga á að vera bendlaður við ritskoðun.

Virðingarfyllst,
Sigurður Hólm Gunnarsson“

Svörin sem bárust frá einum yfirmanna minna voru ekki síður áhugaverð:

„Áður hefur komið upp álíka mál vegna níðingsfréttar um Baug og Jón Ásgeir og þá var frétt eytt. Það lág alveg kristal tært á borðinu þá að ef til stæði að birta svona ærumeiðandi frétt um eigendur vísis þá þyrfti að fá comment á frétt áður frá forsvarsmönnum Baugs. Hafa þarf í huga hver eigandi miðilsins er og það þætti mjög slæmt að birta svona rógburð um sjálfan sig – þannig þarf að skoða málið frá þeirra hálfu. Hafa ber í huga þessa einföldu reglu – hafa samband við forsvarsmenn Baugs áður en svona fréttir eru birtar.“

Þessar skýru leiðbeiningar höfðu það auðvitað í för með sér að blaðamenn Vísis veigruðu sér við að skrifa eða birta fréttir um Baug.

Hvort sem menn trúa því eða ekki virðist skipulögð ritskoðun hafa farið fram á Vísi. Ekki aðeins var nokkrum fréttum (tengdum Baugi) eytt í óþökk blaðamanna (aðeins í einu tilviki var frétt sem ég hafði birt eytt) heldur var sérstakur starfsmaður ráðinn á tímabili sem hafði það helsta hlutverk að eyða öllum „óþægilegum“ umræðum um Baug á spjallþræði Vísis – „Innherjum“. Það er því að mínu viti bæði barnalegt og ekki í samræmi við raunveruleikann þegar menn halda því fram að ritskoðun sé eða geti vart verið vandamál í íslenskum fjölmiðlum.

Að gefnu tilefni skal það tekið fram að ég er síður en svo á móti Fréttablaðinu og alls ekki á móti því fólki sem vinnur þar. Reyndar er Fréttablaðið það blað sem ég les helst. Ekki hef ég heldur neitt á móti því fólki sem ég starfaði með á Vísi og þessum hugleiðingum mínum alls ekki beint að neinum persónulega. Það breytir því ekki að, vegna fyrri reynslu minnar, finnst mér ekki ólíklegt að eigendur blaðsins hafi reynt að hafa áhrif á ritstjórn þess.

Líklegast hafa eigendur alltaf reynt að hafa áhrif á þá fjölmiðla sem þeir eiga og kannski er það eðlilegt? Mér finnst hins vegar mikilvægt að almenningur fái að vita af þessum afskiptum. Við vitum að afskipti eigenda hafa átt sér stað og munu að öllum líkindum eiga sér stað aftur í framtíðinni. Því er eðlilegt og í raun nauðsynlegt að skoða allar fréttir, sama hvar þær birtast, með gagnrýnu hugafari.

Reynir Traustason, blaðamaður á Fréttablaðinu, fullyrti í gær að Jón Ásgeir hafi aldrei skipt sér af ritstjórn blaðsins. Ég myndi líklegast trúa Reyni ef ég vissi ekki af þeim afskiptum sem Jón Ásgeir hafði af ritstjórn www.visir.is á meðan sá vefur var enn á lífi.

Veit ég til þess að Jón Ásgeir skipaði blaðamönnum og yfirmönnum á Vísi að taka út ýmsar fréttir sem hann vildi ekki að yrðu birtar. Þó að blaðamenn (þar á meðal undirritaður) neituðu að fylgja þessum fyrirskipunum hurfu fréttirnar samt. Þegar blaðamenn kvörtuðu var einfaldlega sagt að hafa þyrfti í „huga hver eigandi miðilsins er“ áður en fréttir yrðu birtar.

Er það því skrítið að ég efist um hlutleysi eigenda Fréttablaðsins?