Kannski að Þráinn ætti að stilla hroka sínum örlítið í hóf og reyna þess í stað að rökstyðja mál sitt. Hugsanlega er til of mikils mælst að ætlast til þess að þingmenn kunni að rökræða. Ég veit það ekki, enda er ég fábjáni.

Sjá greinar um ríkismenningu.

Lítum á nokkrar samþykktir Sjálfstæðisflokksins:

,,Hlúa þarf að þeim menningarstofnunum sem sátt er um að ríki og sveitarfélög standi að. Sérstaklega ber að styðja þær stofnanir sem varðveita og rækta þjóðararfinn.“

,,Sjálfstæðisflokkurinn hefur síðastliðinn áratug haft pólitíska forystu um að móta þessa umgjörð í menntamálaráðuneytinu. Telur landsfundur að afar vel hafi til tekist og miklum árangri verið náð við endurbætur og uppbyggingu hins opinbera menningarstarfs. Um íslenskt menningarlíf leika nú straumar og stefnur víðs vegar að; það er í senn þjóðlegt og alþjóðlegt, eins og æskilegt er.“

,,Íslenska kvikmyndagerð og innlenda dagskrárgerð fyrir hljóðvarp og sjónvarp þarf að efla.“

,,Huga þarf að því hvort sú árangursríka stefna, sem mörkuð hefur verið um stuðning stjórnvalda við íslenska kvikmyndagerð, geti orðið fyrirmynd að stuðningi við aðrar listgreinar, svo sem myndlist.“

,,Stjórnvöld og samtök listamanna ættu að beita sér fyrir því að þróa [listahátíðir] frekar, til dæmis með alþjóðlegri íslenskri myndlistarhátíð á tveggja ára fresti.“

Frjálslyndir jafnaðarmenn sem hafa gagnrýnt menningastefnu yfirvalda fá ekki einu sinni stuðning frá helstu talsmönnum frjálshyggjunnar, sem margir hverjir virðast miklir stuðningsmen ríkismenningu. Má þar nefna forsætisráðherra og frjálshyggjumann nr. 1 á Íslandi, Hannes Hólmstein Gissurarson. Ef marka má orð frelsispenna eru þessir tveir herramenn einnig andstæðingar frelsisins og hlynntir menningarneyslu undir „beitingu lögregluvalds“.

Segið svo að það rúmist ekki ólíkar skoðanir innan Sjálfstæðisflokksins.

Nei, ofangreint fólk hefur ekkert að gera með heiðurslaun. Meirihluti menntamálanefndar Alþingis er hins vegar þeirrar skoðunar að: Jóhann Hjálmarsson, skáld, Kristinn Hallsson, söngvari, Megas, tónlistarmaður og skáld, Rögnvaldur Sigurjónsson, píanóleikari, Vigdís Grímsdóttir, skáld og Vilborg Dagbjartsdóttir, skáld, þurfi nú á þessum peningum landsmanna að halda fyrir það eitt að standa sig vel í vinnunni.

Þeir listamenn sem eru nú þegar áskrifandi að peningum eru: Atli Heimir Sveinsson, Ásgerður Búadóttir, Erró, Fríða Á. Sigurðardóttir, Guðbergur Bergsson, Gunnar Eyjólfsson, Hannes Pétursson, Herdís Þorvaldsdóttir, Jón Nordal, Jón Þórarinsson, Jórunn Viðar, Kristján Davíðsson, Matthías Johannessen, Róbert Arnfinnsson, Svava Jakobsdóttir, Thor Vilhjálmsson, Þorsteinn frá Hamri, Þráinn Bertelsson og Þuríður Pálsdóttir.

Greinilega allt fólk sem þarf á peningum skattgreiðenda að halda. Ekki satt?

Kolbrún Halldórsdóttir, Vinstri grænum, gagnrýnir úthlutun listamannalauna á vefsíðu sinni. Ekki vegna þess að hún er á móti veitingu listamannalauna heldur vegna þess að hún er ekki sátt við hverjir fá launin. Segir hún meðal annars í grein sinni:

„Nú með þessari nýju tillögu, sem enginn veit hvaðan kemur eru hlutföllin milli listgreinanna á listanum orðin mjög ójöfn: 10 rithöfundar, 8 tónlistarmenn, 3 myndlistamenn, 3 leikhúslistamenn og 1 kvikmyndagerðarmaður. Þetta stríðir gegn þeirri viðleitni sem var við lýði á síðasta kjörtímabili, þá var reynt að gæta einhvers jafnræðis í skiptingunni milli listgreinanna en því var ekki því að heilsa nú.“

Já þvílík ósanngirni. Verst þykir mér þó að meðal þessara listamanna eru engir uppistandarar, trúðar, súludansarar (nei bíddu þeir eru víst ekki lengur listamenn) eða töframenn. Hvað á það að þýða?

Áhugasömum er bent á þær greinar sem birst hafa á Skoðun um ríkismenningu:

Í fyrstu málsgrein segir Kolbeinn:

„Það er kunnara en frá þurfi að segja að margir helstu frjálshyggjumenn landsins áttu hlýjan sess í ranni Alþýðuflokksins sáluga (eða er hann enn til sem skúffa hjá Guðmundi Árna?) Einn þeirra er Sigurður Hólm Gunnarsson sem heldur úti því ágæta vefriti Skoðun.“

Kolbeinn, ég er ekki frjálshyggjumaður heldur frjálslyndur jafnaðarmaður. Þetta veistu kommúnistinn þinn

Um rök mín segir Kolbeinn:

„Helstu rök Sigurðar fyrir þeirri skoðun sinni eru þau að fráleitt sé að ríkisvaldið standi í því að senda út afþreyingarefni. Sigurður viðurkennir möguleikann á því að ríkið kunni að hafa einhverjum skyldum að gegna við að tryggja opna lýðræðisumræðu og óhlutdrægni innan fjölmiðla. Það sem það má hins vegar alls ekki gera, að mati Sigurðar, er að sýna þættina: That 70’s Show, Star Trek: Enterprise, 8 Simple Rules for Dating My Teenage Daughter, Without a Trace, Ali G in USA, Sex and the City, The Sopranos, Þýska fótboltann, Fashion Rocks, Markaregn, Monarch of the Glen, Scrubs, Alias, Gilmore Girls og Spooks.“

Þetta er rétt. Mér þykir undarlegt að skattgreiðendur séu látnir greiða fyrir sápuóperur. Er sú skoðun eitthvað undarleg? Ef við föllumst á það að það sé hlutverk ríkisvaldsins að sýna ofangreinda þætti hvar eigum við þá að draga línuna? Er það þá ekki hlutverk ríkisvaldsins að reka kvikmyndahús, tívolí, dagblöð, bókaútgáfur… ad infinitum? Ef ekki, hvar á þá að draga mörkin og hvers vegna? Þessu verður að svara. Er við hæfi að kalla alla þá sem telja að ríkið eigi ekki að skipta sér af því hvort fólk horfir á og borgar fyrir Sex and the City frjálshyggjumenn?

„Nú horfi ég ekki það mikið á sjónvarp að ég þekki alla þá þætti sem Sigurður telur hér upp. Raunar finnst mér nokkuð til um þekkingu Sigurðar á efni sjónvarpsins og sé ég ekki betur á upptalningunni en að hér sé um nokkuð fjölbreytta dagskrá að ræða.“

Ég verð að viðurkenna að ég horfi á lítið annað en fréttatengt efni í Sjónvarpinu. Hin yfirgripsmikla þekking mín á dagskrá Sjónvarpsins fólst í rúmlega tveggja mínútna langri rannsóknarvinnu á vefsetrinu www.sjonvarp.is (sem af einhverjum ástæðum er ekki í boði skattgreiðenda). Dagskráin er fjölbreitt, satt er það. Ég hef aldrei sagt að Sjónvarpið sé slæm stöð enda kemur það málflutningi mínum ekkert við.

Hvernig tryggja ber opna lýðræðisumræðu og óhlutdrægni fjölmiðla

„Það væri hins vegar athyglisvert að fá að heyra frá Sigurði hvernig hann[s] sér það fyrir sér að ríkið reki það hlutverk sitt sem hann viðurkennir þó að gæti verið skylda þess, þ.e. að tryggja opna lýðræðisumræðu og óhlutdrægni innan fjölmiðla. Sigurði finnst nefnilega að engin eðlileg rök [séu] fyrir því að ríkið skyldi okkur til að borga fyrir. Nú er undirritaður fráleitt sérfræðingur um markað eða fjölmiðla, en nokkuð víst mun þó vera að eigi ríkið á einhvern hátt að gegna þessu hlutverki muni besta leiðin vera að gera það í gegnum eigin fjölmiðil.“

Kannski er það nauðsynlegt að ríkið reki fjölmiðla svo að hægt sé að tryggja opna lýðræðisumræðu og óhlutdrægni. Ég er hins vegar ekki viss. Til að byrja með er ekkert sem bendir til þess að það sé tryggara að ríkisfjölmiðill sé óhlutdrægari en aðrir fjölmiðlar hér á landi. Að minnsta kosti ekki ef marka má þá umræðu sem er nánast stanslaust um RÚV. Ef vinstrimenn eru ekki að kvarta yfir því að hægrimenn ráði öllu á RÚV (Er Bláskjá ekki ritstýrt frá Valhöll?) þá eru hægrimenn að kvarta yfir vinstrislagsíðu (samanber nýlegt bréf Markúsar og óteljandi athugasemdir frá Birni Bjarnasyni svo eitthvað sé nefnt). Væri því ekki nær að spyrja fyrst hvernig ber að tryggja opna lýðræðisumræðu og óhlutdrægni innan ríkisfjölmiðla?

Eitt er þó víst, óhlutdrægni verður ekki tryggð með því að sýna: That 70’s Show, Star Trek: Enterprise, 8 Simple Rules for Dating My Teenage Daughter, Without a Trace, Ali G in USA, Sex and the City, The Sopranos, Þýska fótboltann, Fashion Rocks, Markaregn, Monarch of the Glen, Scrubs, Alias, Gilmore Girls og Spooks.

Skylda ríkisins að sýna afþreyingarefni?

„Ríkisútvarpið hefur líka mikilvægum skyldum að gegna við að sýna öllum landsmönnum afþreyingarefni. Menn eiga ekki að þurfa að búa á því svæði sem dreifikerfi Skjás eins nær yfir til að geta hlegið að feitum amerískum heimilisfeðrum. Þvert á móti á dagskrá Ríkisútvarpið að vera fjölbreytt, vegna þess að menningin er fjölbreytt.“

Nei þvílík ósanngirni. Hvar væri íslenska þjóðin ef hún gæti ekki horft á þætti um feita ameríska heimilisfeður hvar sem er og hvenær sem er? Í raun er spurning hvort það sé nægt framboð af slíkum þáttum? En Kolbeinn, Íslendingar hafa heldur ekki aðgang að góðu tívolíi (nema með því að fljúga til Kaupmannahafnar), það eru ekki bíóhús í öllum sveitarfélögum landsins og hvað þá keiluhallir (ég var á Selfossi um daginn og þar var bókstaflega ekkert að gera! Ríkið er greinilega ekki að standa sig. Ekkert bíó, engin keila, EKKERT… nema jú bjór sem þó var ekki í boði skattgreiðenda. Ég er ekki frá því að sinnuleysi stjórnvalda hafi valdið því að ég varð drukkinn þetta kvöld.). Er þetta ekki álíka ósanngjarnt Kolbeinn? Ef ekki, þá spyr ég hvers vegna?

Eiga menn ekki að geta séð nýjustu mynd Arnolds Schwarzeneggers (California Dreams?) án þess að þurfa að búa á svæði þar sem einkarekin kvikmyndahús eru starfrækt? Viltu ekki að ríkið reki tívolí, kvikmyndahús og keilusali í öllum sveitarfélögum landsins? Ef ekki, ertu þá ekki frjálshyggjumaður og átt heima í Frjálshyggjuflokknum (eða í skúffu hjá Guðmundi Árna?)? Spyr sá sem ekki veit.

Eins og staðan er í dag má enginn eiga sjónvarpstæki nema að hann greiði fyrst afnotagjöld sín af Rúv. Ef menn gerast svo grófir að kaupa sér sjónvarp eru þeir beinlínis neyddir til þess að borga fyrir: That 70′s Show, Star Trek: Enterprise, 8 Simple Rules for Dating My Teenage Daughter, Without a Trace, Ali G in USA, Sex and the City, The Sopranos, Þýska fótboltann, Fashion Rocks, Markaregn, Monarch of the Glen, Scrubs, Alias, Gilmore Girls og Spooks.

Ef íslenskur ríkisborgari vill eiga sjónvarp til að geta horft á Stöð 2, Sýn, Skjá einn, vídeó, DVD eða til að getað spilað tölvuleik í nýju PlayStation tölvunni sinni þá má hann það ekki samkvæmt lögum nema að hann borgi fyrst fyrir: That 70′s Show, Star Trek: Enterprise, 8 Simple Rules for Dating My Teenage Daughter, Without a Trace, Ali G in USA, Sex and the City, The Sopranos, Þýska fótboltann, Fashion Rocks, Markaregn, Monarch of the Glen, Scrubs, Alias, Gilmore Girls og Spooks á Rúv. Þykir einhverjum manni þetta eðlilegt?

Það getur ekki verið hlutverk ríkisvaldsins í siðmenntuðu lýðræðisþjóðfélagi að troða ákveðna menningu ofan í almenning. Það kann að vera að ríkið hafi einhverjum skyldum að gegna í því að tryggja opna lýðræðisumræðu og óhlutdrægni innan fjölmiðla en engin eðlileg rök eru fyrir því að ríkið skyldi okkur til að borga fyrir: That 70′s Show, Star Trek: Enterprise, 8 Simple Rules for Dating My Teenage Daughter, Without a Trace, Ali G in USA, Sex and the City, The Sopranos, Þýska fótboltann, Fashion Rocks, Markaregn, Monarch of the Glen, Scrubs, Alias, Gilmore Girls og Spooks.

Það kann að vera að einhverjum finnist að ríkið eigi að styrkja innlenda dagskrágerð og eigi að tryggja ákveðið framboð af menningar- og fræðsluefni á ljósvakamiðlunum. Hverjum finnst hins vegar nauðsynlegt að ríkisvaldið tryggi að: That 70′s Show, Star Trek: Enterprise, 8 Simple Rules for Dating My Teenage Daughter, Without a Trace, Ali G in USA, Sex and the City, The Sopranos, Þýski fótboltinn, Fashion Rocks, Markaregn, Monarch of the Glen, Scrubs, Alias, Gilmore Girls og Spooks séu á dagskrá ljósvakamiðla?

Ríkið á auðvitað ekki að reka sjónvarps- og útvarpsstöðvar. Flestir eru sammála um að ríkið eigi ekki að reka kvikmyndahús og myndbandaleigur eða gefa út bækur eða dagblöð. Hvers vegna á ríkið þá að reka sjónvarpsstöð og útvarpsstöðvar?

Frumvarp þeirra Péturs H. Blöndal, Birgis Ármannsson og Sigurðar Kára Kristjánssonar um breytingu á útvarpslögum, lögum um Ríkisútvarpið og lögum um tekjuskatt og eignarskatt er því mikið fagnaðarefni.

Hér fyrir neðan má lesa rökin fyrir frumvarpinu:

Ríkisrekstur.
Helstu röksemdir fyrir frumvarpinu eru þær að óþarft virðist að ríkið standi í útvarps rekstri, gerð þátta, útsendingu, uppbyggingu dreifikerfis og innheimtu útvarpsgjalds til þess að ná fram þeim markmiðum sem Ríkisútvarpinu eru sett. Þeim er öllum hægt að ná með útboðum þar sem allar útvarpsstöðvar, sem bolmagn hafa, keppa um að bjóða bæði góðar og hagkvæmar lausnir á þessum markmiðum. Enn fremur gætu leikhús og leikhópar, kórar og söngvarar, kvikmyndagerðarfólk og annað listafólk og fjölmiðlafólk blandað sér í leikinn. Þannig yrði samkeppnin virk og einstakir aðilar gætu sérhæft sig á ákveðnum sviðum, t.d. í gerð barnaefnis. Hægt yrði að koma á gæðaeftirliti og eftirliti með framkvæmd sem erfitt er um vik við núverandi aðstæður þegar sami aðilinn hefur alla þessa þætti á einni hendi. Þarf ekki að fara í grafgötur með þvílík lyftistöng útboð í þessum mæli yrði íslenskri menningu um allt land. Þessi breyting mundi skapa jafnræði á milli þeirra aðila, sem keppa á markaði um gerð, framkvæmd og útsendingu útvarpsefnis. Samkeppnin og gæðaeftirlitið mundi stuðla að betra útvarpsefni og styrkja íslenska menningu.

Það er enn fremur umhugsunarefni hvers vegna ríkið á að standa í þessum rekstri fjölmiðl unar. Hvers vegna gefur það ekki út ríkisdagblað, ríkistímarit, ríkisbækur, gerir ríkiskvik myndir og ríkispopptónlist og leggur undir sig netið sem sameinar þetta allt? Það er nýverið búið að hlutafélagavæða ríkissímann og flestir virðast sammála um að selja hann úr ríkiseigu. Þetta frumvarp fylgir þeirri þróun.

Innlend dagskrárgerð.
Þegar útvarpsráð býður út verkefni samkvæmt ákvæðum frumvarps þessa er við því að búast að stærri hluti fjármagnsins fari til innlendrar dagskrárgerðar en nú. Það væri ekki í anda þessa frumvarps að útvarpsráð ráðstafaði fjármunum úr ríkissjóði til kaupa á erlendu barnaefni eða til kaupa á dýrum erlendum íþróttaviðburðum þegar litið er til markmiða frum varpsins. Slíkt yrðu útvarpsstöðvar að fjármagna með auglýsingum eða afnotagjöldum af læstri dagskrá. Þannig má búast við að innlend dagskrárgerð eflist og dafni, sérstaklega þegar hún verður að keppa um verkefnin.

Læst dagskrá.
Rök mæla með því og móti að dagskrá á vegum útvarpsráðs verði í læstri útsendingu. Rökin með því eru að landslýður hefur alla tíð þurft að greiða fyrir dagskrá Ríkisútvarpsins. Einungis þurfi að tryggja að almenningur hafi möguleika til að kaupa sér aðgang að dag skránni. Hins vegar má segja að þegar flestir greiði til útvarpsráðs með lækkun persónu afsláttar eigi þeir rétt á að fá efnið sem þeir eru búnir að „greiða“ fyrir ókeypis. Þetta eru sjónarmið sem útvarpsráð mun þurfa að taka mið af en það er augljóst að tilboð verða mikið lægri í útsendingu og jafnvel gerð dagskrárefnis ef útsendingin er læst.

Starfsmenn.
Í frumvarpinu er gætt sérstaklega að hagsmunum starfsmanna. Þeir halda öllum réttindum sínum á sama hátt og gert var þegar ríkisbankarnir voru hlutafjárvæddir og einkavæddir. Þá njóta starfsmenn forgangskaupréttar að hlutafé í nýju fyrirtæki á lægra verði en aðrir enda taki þeir við starfi hjá því. Þannig er tekið mið af því að starfsmenn eru veigamesta eign Ríkisútvarpsins og án þeirra hefur það enga reynslu eða þekkingu og hefur ekkert virði umfram nýstofnað fyrirtæki. Fyrir starfsmenn hlýtur enn fremur að vega þungt að þeir starfi ekki lengur í skjóli skylduaðildar heldur á grundvelli færni sinnar og mikilla hæfileika.

Margir starfsmenn Ríkisútvarpsins starfa sem verktakar. Enn fremur hafa aðilar utan Ríkisútvarpsins framleitt dagskrárefni fyrir það. Má í því sambandi benda á tengslin við Sinfóníuhljómsveit Íslands og Íslenska dansflokkinn. Þannig er fordæmi fyrir þeirri breytingu sem hér er lögð til nema miðað er við að útboð sé ætíð viðhaft og gefur það fleirum kost á að spreyta sig og eykur fjölbreytni menningarlífsins.

Í útvarpslögum er ákvæði um að útvarpsstöðvum sé skylt að láta lesa endurgjaldslaust tilkynningar frá almannavörnum, löggæslu, slysavarnafélögum eða hjálparsveitum og gera hlé á dagskrá ef brýna nauðsyn ber til og almannaheill krefst. Sú röksemdafærsla að Ríkis útvarpið sé öryggistæki þjóðarinnar er fallin um sjálfa sig þar sem berlega hefur komið í ljós á síðustu árum að hún á ekki við rök að styðjast. Nægir hér að nefna Suðurlandsskjálftana í júní 2000 og atvik þegar utanaðkomandi aðili náði að slökkva á Ríkisútvarpinu án þess að nokkur gerði athugasemdir við ferðir hans.

Útvarpsgjaldið.
Skylduáskrift að Ríkisútvarpinu hefur runnið sitt skeið á enda. Hún skekkir allan mark aðinn og kemur í veg fyrir eðlilega samkeppni. Það er fráleitt að skylda fólk til að greiða áskrift til aðila A þegar það ætlar að kaupa eða jafnvel ná ókeypis í þjónustu hjá aðila B. Vilji unglingur, sem nýfluttur er að heiman og býr einn í herbergi, nýta sér ókeypis dagskrá Skjás 1 verður hann að greiða til Ríkisútvarpsins, sem hann hefur kannski engan áhuga á. Þegar öryggisrökin eru auk þess ekki lengur til staðar er fráleitt að skylda landsmenn til þess að borga af dagskrá sem þeir hafa e.t.v. engan áhuga á að færa sér í nyt. Útvarpsgjaldið er þess vegna trauðla þjónustugjald heldur nokkurs konar nefskattur. Sem skattur stingur þetta gjald mjög í stúf við aðra skatta sem með réttu eða röngu eru sniðnir að greiðslugetu fólks. Þessi skattur er mjög ófélagslegur því að allir verða að greiða hann óháð tekjum eða greiðslu getu. Gjaldið er umtalsverður hluti af launum lágtekjufólks en hátekjufólk munar lítið um að greiða þennan skatt.

Það má svo velta upp þeirri spurningu hvort heimilt sé að framselja skattlagningar- og álagningarvaldið með þessum hætti eftir breytingu á 77. gr. stjórnarskrárinnar 1995.

Útvarpsgjaldið er núna 2.408 kr. á mánuði fyrir hverja fjölskyldu eða 28.896 kr. á ári. Það kemur sérstaklega illa við einstaklinga sem hafa lágar tekjur og búa einir. Það kemur betur við heimili þar sem fyrirvinnur eru tvær en best kemur það við heimili með mörgum fyrirvinnum, t.d. hjón með tvö fullorðin fullvinnandi börn og góðar tekjur. Með frumvarpi þessu er aðstöðumunurinn minnkaður með því að persónufrádráttur einstaklings er lækkaður um 1.000 kr. á mánuði, 12.000 kr. á ári á móti niðurfellingu útvarpsgjalds. Þetta á að gefa ríkissjóði sömu tekjur og veitt yrði til útvarpsráðs en bætir stöðu einstaklingsins um 17 þús. kr. á ári, hjónin græða 5 þús. kr. en fjölskyldur með margar fyrirvinnur þurfa að greiða meira. Þær fjölskyldur sem vegna tekjuleysis greiða enga skatta koma best frá þessari breytingu því að þær spara allt útvarpsgjaldið. Sama gildir um fyrirtæki. Þeir sem hvorki eiga sjónvarp né útvarp þurfa hins vegar að greiða meira nú og einnig þeir sem hafa svikist um að greiða útvarpsgjald. Núverandi fyrirkomulag þar sem einstæð móðir með þrjú börn, ein fyrirvinna, borgar það sama fyrir sjónvarpið og hjón með tvo fullorðin börn, öll fullvinnandi, er í hæsta máta ósanngjarnt.

Innheimta útvarpsgjaldsins er svo kapítuli út af fyrir sig. Smásmugulegt eftirlit með viðskiptum einstaklinga sín á milli og spurningar um hvar hver sefur eru ekki í takt við tímann og minna á lögregluríki eða sovétskipulag. Á heimasíðu RÚV kemur eftirfarandi fram undir liðnum tækjaleit: „Tækjaleitin fer þannig fram að öllum þeim sem ekki eru á skrá með viðtæki, og eru ekki tengdir með fjölskyldunúmeri við annan greiðanda, eru send fyrir spurnarbréf. Berist ekki svar við fyrirspurn afnotadeildarinnar fer tækjaleitarfólk á staðinn og spyr um viðtæki á heimilinu. Í flestum tilvikum er tekið vel á móti tækjaleitarfólkinu en komi sú staða upp að rökstuddur grunur er um að tæki sé á heimilinu en heimilisfólk neitar því og vill þess utan ekki sýna fram á að heimilið sé tækjalaust verður tæki skráð á heimilið og gíróseðlar sendir fyrir afnotagjöldunum.“

Í áliti umboðsmanns Alþingis í máli nr. 1757/1996 segir: „Þá tel ég, að í þeim tilvikum, er maður neitar að vera eigandi eða vörslumaður viðtækis, sem nýta má til móttöku á útsend ingum Ríkisútvarpsins, og neitar jafnframt að sýna starfsmönnum innheimtudeildar Ríkis útvarpsins fram á það, en starfsmennirnir hafa engu að síður rökstuddan grun um, að á heim ilinu sé slíkt tæki að finna, geti innheimtudeildin allt að einu beint kröfu um greiðslu útvarps gjalds að þeim einstaklingi, sem í hlut á, og látið reyna á réttmæti kröfunnar, eftir atvikum fyrir dómi.“

Í Bretlandi og Danmörku sleppa fæstir við greiðslu afnotagjalda eða 5–6%. Framkvæmd tækjaleitar og viðurlög eru önnur og strangari í þessum löndum en á Íslandi, þar sem talið er að um 9% notenda sleppi við að greiða afnotagjald. Bretar með sitt heimsfræga BBC eru til dæmis mjög framarlega í notkun leitartækja og því komast fáir hjá að greiða afnotagjald í Bretlandi. Finnar hafa nýlega tekið upp hertar reglur og beita sektum þannig að þegar þeir finnast sem ekki greiða afnotagjald í Finnlandi þurfa þeir að greiða tvöfalt afnotagjald auk sektar fyrir þann tíma sem þeir hafa vanrækt greiðslu. Þá má nefna að í Danmörku er kerfið þannig að hlaðist upp skuld hjá greiðanda afnotagjalda er hún send til gjaldheimtunnar dönsku sem tekur síðan fyrir skuldinni beint af launum fólks, rétt einsog skatturinn gerir hér á landi.

Hér þarf borgarinn að hleypa ókunnu fólki inn á heimili sitt og sanna þannig að hann eigi ekki tæki. Ella getur hann þurft að sanna það fyrir dómi að hann sé ekki sekur um að eiga tæki. Þetta gengur gegn þeirri reglu að fólk sé saklaust nema sekt þess sé sönnuð.

Samkeppni.
Þar sem Ríkisútvarpið hf. og aðrar útvarpsstöðvar fengju greitt fyrir þau verkefni, sem þau hlytu í útboði, sem nemur nokkurn veginn núverandi útvarpsgjaldi, gæti það þýtt að áskrift að sjónvarpsstöðvum ætti að lækka í verði eða dagskrá stöðvanna að batna. Sam keppni ætti einnig að stuðla að betra og ódýrara efni.

Undanfarið hafa frjálsar útvarpsstöðvar sem verða að lifa á auglýsingatekjum, stundum jafnvel án áskriftargjalda, kvartað undan samkeppninni við „stóra bróður“ sem í krafti skylduaðildar og ríkisábyrgðar er sagður undirbjóða auglýsingar. Þessi „samkeppni“ verður sérstaklega sársaukafull þegar harðnar á dalnum í efnahagslífinu og auglýsingamarkaðurinn dregst saman. Umræðan hefur snúist um þá lausn að Ríkisútvarpinu verði bannað að taka þátt í auglýsingamarkaðnum og fái í staðinn fé á fjárlögum. Þetta óttast auglýsendur af því að samkeppnin minnkar þegar einn aðili hverfur af markaði. Í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir að Ríkisútvarpið verði sjálfstæður óháður aðili á markaði sem eftir hæfilega aðlögun, þrjú ár, þarf að standa sig í samkeppninni, m.a. um verkefni frá útvarpsráði.

Netið.
Stórfelldar tæknibreytingar hafa dunið yfir þjóðina á síðustu fimm árum. Netnotkun er orðin mjög almenn og þar getur fólk fylgst með dagskrá sjónvarps og hljóðvarps á mismun andi tímum, sem hentar hverjum og einum. Þar er hægt að kaupa, leigja eða njóta ókeypis bæði tónlistar og kvikmynda og reyndar er einnig hægt að lesa nýjustu fréttir dagblaða og jafnvel heilu bækurnar og njóta nánast allra tegunda fjölmiðlunar alls staðar að úr heiminum. Ekki verður hægt að setja afnotagjald á þennan miðil þar sem hann er í eðli sínu ókeypis. Vandi Ríkisútvarpsins sem og annarra útvarpsstöðva mun vaxa þegar mynd- og tóngæði þessara netmiðla hefur batnað en þróunin er afar ör í þá veru um þessar mundir.

Ríkisrekstur.
Rekstur Ríkisútvarpsins líður fyrir þá annmarka sem há ríkisrekstri almennt. Ekki er hægt að gera vel við afburðastarfsmenn og þeir fara annað eða missa móðinn. Stjórnendur standa ekki og falla með ákvörðunum sínum og bera ekki fjárhagslega ábyrgð. Þegar reksturinn er gagnrýndur er alltaf borið við skorti á fjárveitingum eða of lágu afnotagjaldi; viðbárur sem neytanda koma ekkert við í einkarekstri.

Menningarmótun.
Útvarpsráð og Ríkisútvarpið hafa alla tíð verið í forustu í mótun menningar og lista. Það hefur jafnvel verið ljóst og leynt markmið sumra sem setið hafa í útvarpsráði eða verið forustumenn á Ríkisútvarpinu að ala þjóðina upp í „góðri“ menningu að þeirra mati. Þetta var mjög áberandi um miðbik síðustu aldar. Sumir hafa gagnrýnt að menningu sé stýrt þannig ofan frá og bent á að menning sé í víðasta skilningi allt það sem menn stunda, hvort sem það er „hámenning“ eins og sinfóníur eða „lágmenning“ eins og „popp-hljómleikar“ svo dæmi sé tekið af tónlist. Annað hefur verið stórlega styrkt af ríki og sveitarfélögum, hitt ekki. Þessi stýring lýsir vanmati á getu einstaklingsins til að skapa sér menningu út frá eigin forsendum eða hreinlega stjórnunar-, forsjár- og valdatilburðum ríkisvaldsins, enda eru ríkisfjölmiðlar mikilvæg tæki í einræðisríkjum og frjáls fjölmiðlun eitur í beinum slíkra valdhafa.

Ekki er ætlunin að hverfa alveg frá þessari stýringu á menningu samkvæmt þessu frum varpi en hún er milduð í þeim skilningi að sami aðilinn mundi ekki bæði taka ákvörðun um hvaða menningar og hvernig frétta þjóðin á að njóta og sjá svo um framkvæmdina á því hvernig það er gert. Mikilvægi þessarar stýringar hefur reyndar dvínað verulega eftir að Ríkisútvarpið fékk samkeppni og brást við henni t.d. með Rás 2.

Lausn.
Sú lausn sem hér er stungið upp á leysir öll framangreind vandamál. Aðilum fækkar ekki á útvarpsmarkaði því að Ríkisútvarpið verður verðugur þátttakandi en samkeppnin verður tryggð með útboðum á þeim verkefnum sem Ríkisútvarpið hefur séð um í tímans rás. Út varpsráð mun áfram sjá um að að þessum verkefnum verði sinnt. Samkeppni er sömuleiðis tryggð á auglýsingamarkaði þar sem keppendum fækkar ekki.

Hlutverk útvarpsráðs.
Hlutverk hins nýja útvarpsráðs yrði í meginatriðum þetta: Útvarpsráð skilgreinir afmarkað dagskrárefni, t.d. barnaefni (kvikmyndir, leikrit, tónlist, viðtalsþætti, fræðsluefni, spurninga keppni o.s.frv.). Það setur upp tímaramma og gæðastaðla. Svo eru einstakir þættir boðnir út. Sumir eru boðnir út einu sinni, t.d. ákveðið leikrit. Aðrir þættir, t.d. framhaldsþættir, eru boðnir út til lengst þriggja ára.

Útvarpsráð skilgreini enn fremur hvað felst í útsendingu og dreifingu efnis um allt land. Í það geta aðilar boðið sem sérhæfa sig á því sviði. Ný stafræn tækni mun gera þessa þætti bæði miklu ódýrari og auðveldari til útboðs en nú. Um þessa dreifileið verði dagskrárnar sendar.

Þá þarf útvarpsráð að skilgreina hvað felst í öryggishlutverki þess. Það felst væntanlega í því að einhver útvarpsstöð sendir út allan sólarhringinn um fyrrgreint dreifinet, er í nánum tengslum við almannavarnakerfið, er reiðubúin til að rjúfa dagskrá sína hvenær sem er og kynnir hlutverk sitt ítarlega fyrir almenningi.

Útvarpsráð skilgreini hvaða gæði skuli nást á einstökum útboðsþáttum og hvernig fylgst sé með að þeim gæðum sé náð.

Eðlilegt er að útvarpsráð bjóði einnig út það starf sem nefnt er hér að framan, þ.e. að skil greina ýmsa þætti dagskrár, gerð gæðaeftirlits og eftirfylgni.

Það er alls ekki eitthvað náttúrulögmál að skattgreiðendur séu látnir borga fyrir óarðbæra menningu. Í raun draga slík ríkisafskipti mikið úr valfrelsi einstaklinga og takmarka getu fólks til að verja sínu sjálfsaflafé í þá menningu sem það kýs. Fólkið á að stjórna menningunni, ekki öfugt.

Stefán Jón Hafstein, sem einnig var í Íslandi í bítið, var aðeins yfirvegaðari í málflutningi sínum en sagði þó: ,,Við viljum hafa sinfóníuhljómsveit“. Við hver? Kannski er Stefán Jón einungis að tala fyrir hönd borgarfulltrúa en að mér leynist sá grunur að hann sé að tala fyrir hönd almennings eins og svo margir menningarvitar gera.

Ef ,,við“ almenningur vildum hafa sinfóníuhljómsveit þá myndum við einfaldlega borga uppsett verð, laust við ríkisstyrki, fyrir þá þjónustu sem sinfónían býður upp á. Ef ekki, þá þráum ,,við“ greinilega ekki jafn sterkt að hafa sinfóníuhljómsveit starfandi á Íslandi eins og margir stjórnmálamenn telja.

Að lokum. Var Hitler ekki annars duglegur við að láta ríkisvaldið standa fyrir allskonar menningarviðburðum á kostnað almennings? Það er eins og mig minni það…

Sjá nánar:
Greinar um ríkisumsvif

Afskipti yfirvalda dregur úr fjölbreytni
Inngrip yfirvalda í menningarmálum er oftar en ekki réttlætt með þeim rökum að með því sé verið að koma í veg fyrir einsleita menningu. Sú menning sem ,,markaðurinn“ býður upp á höfðar ekki til allra og sagt er að það sé óréttlátt að peningar ráði því hvaða menning er á boðstólnum. Þessi rök hljóma kannski vel í eyrum margra. Þegar nánar er að gáð kemur þó í ljós að þessi rökstuðningur mælir gegn afskiptum ríkisins af menningarmálum en ekki með þeim þar sem ríkisafskipti draga úr valfrelsi manna. Skoðum málið nánar:

1. Sú menning sem fólk hefur áhuga á og stundar er óteljanlega fjölbreytt og alltaf mun fjölbreyttari en sem nemur þeirri menningu sem er á boðstólnum á viðkomandi svæði.

2. Aðeins brot af þessari menningarstarfsemi ber sig þar sem of hár kostnaður miðað við fjölda neytenda gerir það að verkum að ýmis menningarstarfsemi er óhagkvæm. Þetta er ástæðan fyrir því að áhugi fólks er alltaf fjölbreyttari en framboð menningar gefur til kynna.

3. Ef yfirvöld ákveða að styrkja ákveðna tegund menningar (t.d. Menningarnótt, Sinfóníuhljómsveit Íslands eða með því að byggja Óperuhús) til þess að þóknast ákveðnum hópi menningarlobbíista er það um leið að draga úr getu okkar hinna til að stunda þá menningu sem okkur langar til. Sum okkar hlustum t.d. frekar á þungarokk en sinfóníutónlist. Til er fólk sem þykir Andrés Önd skemmtilegri en Laxnes og sumir eru frekar til í að horfa á bandaríska spennumynd á Bíórásinni en ,,Maður er nefndur“ á RÚV og svona má endalaust telja.

4. Skattgreiðendur borga hærra hlutfall af tekjum sínum til að greiða fyrir óarðbæra menningu annarra sem þýðir um leið að þeir hafa minna á milli handanna til að eyða í þá menningu sem þeim sýnist. Hvort sem það er í tónleika í Laugardagshöllinni, búfjárræktarsýningu í Nepal eða í pílagrímsferð í Rauða hverfið í Amsterdam.

5. Eins og sjá má er það óraunhæft og í raun ómögulegt að styrkja alla óarðbæra menningu. Ef yfirvöld styrkja eitthvað sem ráðgjöfum þeirra (=les menningarlobbíistum) þykir fínt að styrkja er það um leið að beina fólki inná ákveðnar menningarbrautir (=óeðlileg ríkisafskipti) og skerða frelsi einstaklinga til að stunda þá menningu sem þeir vilja (=óviðeigandi og óþarfa skerðing á frelsi einstaklingsins).

Siðfræðileg rök gegn ríkismenningu
Algeng rök þeirra sem styðja inngrip yfirvalda í menningarmálum eru þau að án stuðnings yfirvalda í gegnum tíðina hefðu þekktustu menningarverðmæti okkar aldrei orðið til. Bent er á að þekktustu tónskáld veraldar eins og Mozart og Bach væru að öllum líkindum óþekktir í dag ef ekki hefði komið til stuðnings yfirvalda þess tíma.

Þetta er líklegast rétt. Sama má segja um allar þær stórkostlegu kirkjur Evrópu sem byggðar voru á miðöldum. Mögnuð listaverk sem allir túristar virða fyrir sér af mikilli lotningu. Það sem menningarlobbíistar (sem sumir reyndar kalla sig jafnaðarmenn) gleyma er að velferð almennings var miskunnarlaust fórnað til að búa til þessi verðmæti. Yfirvöld miðalda, hvort sem þau voru veraldleg eða kirkjuleg, rændu þegna sína sjálfsafla fé sínu m.a. til að búa til merkustu listaverk sögunnar. Þessu mega unnendur frelsis og réttlætis ekki gleyma.

Rétt eins og áður er velferð almennings fórnað með stuðningi yfirvalda til menningar. Allt það skattfé sem er sett í menningarstarfsemi fer t.a.m. hvorki í að lækka skatta almennings né í að efla velferðarkerfið. Þetta er fórnarkostnaður sem jafnaðarmenn ættu ekki að sætta sig við.

Góða skemmtun
Um leið og undirritaður óskar öllum góðrar skemmtunar í kvöld vonar hann að fólk gleymi því ekki að menningastarfsemi sem þessi er ekki framkvæmd án fórnarkostnaðar.

_________

*Samkvæmt fjárhagsáætlun Reykjavíkurborgar mun borgin eyða 3.400.000 krónum af skattfé Reykvíkinga í þessa hátíð og er sú upphæð reyndar einungis lítill hluti af sjálfsaflafé skattgreiðenda sem yfirvöld setja í menningu.

Það er fátt eins blóðugt og þegar hugsjónum er fórnað á altari flokkshollustunnar…