„Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að breyta aðalnámskrám grunnskóla og framhaldsskóla þannig að heimspeki verði skyldufag. Kenndur verði að meðaltali einn áfangi á hverjum tveimur árum á grunnskólastigi og að meðaltali einn áfangi á hverju skólaári á framhaldsskólastigi.“

Þetta er góð tillaga sem ég vona að sem flestir styðji. Ég hef í mörg ár talað um nauðsyn þess að kenna heimspeki í skólum. Gaman er að geta þess að þriðja greinin sem var birt á vefritinu Skoðun fjallaði einmitt um þetta. Greinin var birt í júní 1999. Þar segi ég meðal annars:

„Í því samfélagi sem við búum við í dag þar sem auglýsingar, áróður, freistingar og upplýsingar eru alls staðar í kringum okkur, hvort sem við viljum það eða ekki, er líklega ekkert mikilvægara einstaklingnum en sjálfstæð og gagnrýnin hugsun. Miðlægar menntastofnanir geta aldrei miðlað til nemenda sinna öllum þeim mikilvægu upplýsingum sem þeir þurfa á að halda. Góð menntun er hins vegar sú sem hjálpar nemendum að vinna úr öllum þeim áreitum sem þeir verða fyrir á degi hverjum.

Undirritaður leggur því til að heimspeki verði lögð til grundvallar íslensku menntakerfi. Með heimspeki á ég við skipulagða kennslu í rökfræði, tjáningu og siðfræði. Slík menntun er raunhæft móteitur gegn áhugaleysi, vanlíðan og öðrum félagslegum vandamálum óhugnanlega margra ungra einstaklinga. Menntun sem mótar rökfasta einstaklinga er, augljóslega, einnig mikilvæg vítamínsprauta fyrir hvert það lýðræðissamfélag þar sem fordómaleysi og velmegun vill ríkja.“

Stundum, þegar ég hef ekkert að gera, skoða ég gömul skrif sem leynast í tölvunni minni eða á www.skodun.is. Það getur verið áhugaverð reynsla. Svolítið eins og að ferðast aftur í tímann. Sumar skoðanir hafa breyst, aðrar ekki.

Fyrir tilviljun fann ég um 20 blaðsíðna greinargerð sem ég skrifaði fyrir menntanefnd Ungra jafnaðarmanna (þá ungliðahreyfing Alþýðuflokksins) árið 1998. Hef verið 22 ára gamall og uppfullur af hugsjónum og bjartsýni.  Greinargerðin kallast „Menntun með markmið“. Sumt svolítið barnalegt, annað um of háfleygt en margt bara ansi gott. Er nokkuð stoltur af þessum unga dreng sem skrifaði þetta.  Margt af því sem þarna er skrifað stenst tímans tönn og á virkilega vel við enn þann dag í dag.

Kaflinn um grunnskólann er bara ansi góður:

II- Grunnskólinn

Grunnskólakerfi það sem nú er við lýði er óásættanlegt kerfi, það er andlega bælandi og því mannskemmandi. Ástæðan fyrir því er sú að núverandi skólakerfi er, að miklu leyti, byggt upp á úreltum forsendum. Í þessum kafla viljum við kynna tillögur okkar um nýtt og betra skólakerfi og draga fram þá kosti sem við teljum það hafa umfram það kerfi sem er nú við lýði.

Við erum þess fullvissir að ef þú, lesandi góður, lest þennan kafla með opnu en jafnframt gagnrýnu hugarfari munir þú komast að sömu niðurstöðu og við (og fjölmargir aðrir) höfum komist að, að núverandi skólakerfi þarf að breyta verulega ef það á að skila af sér nemendum sem eru jákvæðir, umburðarlyndir og upplýstir einstaklingar sem kunna þær lífsleiðir sem stuðla að þeirra eigin hamingju og annarra.

Menntun, til hvers?
Grunnskólinn á að auka möguleika einstaklingsins til þess að öðlast hamingjusamt líf. Þetta reynir grunnskólinn í dag að gera með því að mennta einstaklinginn þannig að hann sé betur í stakk búinn til þess að starfa í nútímasamfélagi. Menntun þessi felst m.a. í því að kenna börnum að lesa, skrifa og reikna, auk þess sem börnin eru látin læra íslensku, stærðfræði, sagnfræði, ensku, dönsku, íþróttir, smíði, saumar, myndmennt, heimilisfræði og sitt hvað fleira sem almennt er talið að auki þroska og möguleika einstaklingsins.

Skólakerfið í dag vanrækir hins vegar það sem mikilvægast er og ætti að vera aðaltilgangur með námi. Það er að kenna börnum að vera manneskjur. Að kenna þeim að bera umhyggju hvert fyrir öðru (siðfræði), að hvetja þau til þess að leita sannleikans með því að hugsa sjálfstætt og um leið að vera gagnrýnið á eigin skoðanir (rökhugsun) og að hjálpa þeim til þess að geta tjáð skoðanir sínar og hugsanir á fimlegan og röklegan hátt jafnt sem hlustað á skoðanir annarra (tjáning). Skólakerfið vanrækir algjörlega að kenna börnum hvernig þau eiga verða að góðum manneskjum. Skólinn kennir börnum okkar ekki hvernig best sé að lifa.

Flest þau vandamál sem hrjá nemendur í núverandi skólakerfi, þ.e. agavandamál (í flestum skólum er a.m.k. einn bekkur í hverjum árgangi sem enginn kennari ræður við), áhugaleysi (allt of mörgum nemendum finnst leiðinlegt í skólanum og námið tilgangslaust), vanlíðan (mörgum börnum líður illa af ýmsum félagslegum aðstæðum), einelti (sem er allt of algengt og er oft hræðileg lífsreynsla fyrir þá sem í því lenda) og slakur árangur þeirra eru tilkomin vegna þess að núverandi skólakerfi leggur litla sem enga áherslu á að þroska og efla mannshugann með heimspekilegum aðferðum (rökhugsun, siðfræði, tjáning, o.s.frv.). Þess í stað sér núverandi skólakerfi aðeins um að mata einstaklinginn með misáreiðanlegri þekkingu, en gefur honum um leið nær engin tækifæri til þess að tjá sig um námsefnið og gagnrýna það.

Nýr grunnskóli
Menntun er eins og næring og nemendurnir eru eins og aldintré, ef aldintréð fær ekki næga næringu þá vaxa engir ávextir. Ef aldintréð fær næringu en ekki þá réttu þá gefur það ekki af sér þá heilbrigðu ávexti sem því var ætlað að gefa af sér. Því er ljóst að nauðsynlegt er að börn fái bæði rétta og næga næringu sem stuðlar að því að þau verði að sterkum einstaklingum sem kunna af þekkingu að takast á við lífið. Þessa næringu hefur núverandi skólakerfi mistekist að veita. Því er það ekkert nema eðlilegt að mörg börn verði við slíkar aðstæður að ráðvilltu ungu fólki sem kunna ekki að takast á við vandamál lífsins. Þetta er til að mynda öðru fremur ástæðan fyrir því að jafn mörg börn og unglingar falla fyrir hinum margumtöluðu vímuefnum (þar með talið áfengi) og raun ber vitni.

Í nýju skólakerfi leggjum við áherslu á að menntun sé byggð á skynsamlegum grunni. Til þess að læra að lesa þarf maður fyrst að kunna stafrófið. Til þess að geta lært þarf maður fyrst að kunna að hugsa. Því leggjum við til að allt nám verði byggt upp út frá heimspekilegum aðferðum. Þessum heimspekilega grunni verður svo skipt í tvær aðalgreinar: siðfræði og rökfræði.

Heimspeki – nýr grunnur að námi
Umræður, tjáning og gagnvirk samskipti nemenda við kennara þurfa að vera eins og rauðir þræðir í gegnum allt nám. Mötun sem byggist á því að nemendur sitji og þegi og gera lítið annað en að hlusta á kennarann, hlýða honum í einu og öllu og glíma síðan við mis markviss verkefni er aðferð sem samræmist engan veginn lýðræðislegum hugmyndum um jafnrétti, frelsi og bræðralag.

Fyrsta markmið hvers kennara ætti að vera að öðlast traust og vináttu nemenda sinna. Þegar þessu markmiði er náð er hægt að hefjast handa við að kenna börnunum. Kennari sem kennir börnum sem virða hann á mun auðveldara með að ná til þeirra en ef þessi virðing er ekki fyrir hendi. Gagnkvæm virðing er því ein af forsendum árangurríks náms.

Rökfræðin
Inn í hverju einasta mannsbarni leynast ómetanleg náttúruleg auðævi sem geta, ef þau eru rétt virkjuð, fært hvaða samfélagi sem er ómælda velmegun. Velmegun sem ekki aðeins lýsir sér í auknum veraldlegum þægindum, heldur einnig í formi ánægðra samfélagsþegna sem byggja, af þekkingu, réttlátt og skynsamlegt samfélag.

Ef við viljum að börnin okkar læri stærðfræði, raungreinar, málfræði, tungumál og aðrar greinar sem krefjast þess að notuð sé rökræn hugsun, þá er nauðsynlegt að kenna börnum okkar að hugsa sjálfstætt og rökrænt. Þetta er hægt að gera með því leggja tíma í það að kenna börnum að tjá skoðanir sínar og hugsanir. Þannig eru börnin virkjuð í heimspekilegum umræðum sem krefjast þess að þau færi rök fyrir skoðunum sínum og hlusti á rök og skoðanir annarra. Nauðsynlegt er að börn séu hvött til þess að spyrja spurninga og rannsaka allt sem fyrir þau er lagt með opnu en gagnrýnu hugarfari.

Mikilvægt er að áhersla sé lögð á að ýta undir áhugahvöt barnsins. Námsefnið verður að gera spennandi og skýra verður út fyrir nemendunum hvers vegna mikilvægt sé að viðkomandi námsefni sé kennt.

Með því að draga úr mötun áhugalítilla nemenda og þess í stað nýta tímann til þess að tala við börnin, en ekki einungis tala til þeirra, er hægt að auka skilning þeirra á eiginleikum og tilgangi námsefnisins. Best er að tengja námsefnið við reynsluheim nemendanna sem að sjálfsögðu er mismunandi eftir því á hvaða aldri/þroskastigi þeir eru. Það gengur einfaldlega ekki að kenna börnum lestur, skrift, stærðfræði, raungreinar, tungumál o.s.frv. „af því bara“, „vegna þess að allir þurfa að læra það“ eða „vegna þess að þetta er talin góð almenn menntun“ því að börn og unglingar vilja skilja af hverju hlutirnir eru eins og þeir eru, rétt eins og við hin. Maðurinn er forvitinn að eðlisfari og það er gott því að forvitni gefur af sér þekkingu og þekking gefur af sér framfarir sem svo gefa af sér aukna hamingju. Því er það með öllu óverjandi þegar náttúruleg forvitni barna er bæld niður í skólum vegna þess að lítill sem enginn tími er úthlutaður til þess að svala henni.

Siðfræðin
Það að innræta börn okkar með siðferðisvitund hlýtur að vera eitt af höfuðmarkmiðum menntunar. Það að kenna börnum okkar hvernig á að koma fram við aðra og hvers vegna, er lykillinn að bjartri framtíð. Þetta hlýtur öllum þeim sem hafa kynnt sér sögu samfélaga að vera augljóst.

Siðfræði er hægt að kenna á ýmsa vegu. Hjá yngri deildunum væri t.d. hægt að kenna hana með því að kennarinn lesi upp dæmisögu, sem inniheldur miserfiðar siðferðisþrautir, fyrir börnin sem þau fá svo tækifæri til þess að glíma við. Dæmisögur þessar yrði vitanlega að sníða að hverjum aldurshóp fyrir sig og ættu siðferðisspurningarnar að þyngjast smátt og smátt þangað til að nemendurnir eru orðnir færir um að takast á við flóknar siðferðisþrautir á rökrænan hátt. Eftir að nemendurnir eru komnir á ákveðinn aldur verða tilbúnar dæmisögur óþarfar því að þá ættu þeir að fá tækifæri til þess að glíma við sannar „dæmisögur“ sem eru að finna í gegnum alla mannkynsöguna.

Siðfræðina verður því að samflétta við allar samfélagsgreinar og þá helst sagnfræðina.

Lærum af sögunni
Sagnfræðina er tilgangslaust að kenna, ef hún er ekki kennd út frá siðferðislegum forsendum. Sögukennsla er gulls ígildi aðeins ef tilgangurinn með henni sé að sýna orsakir og afleiðingar verka mannanna. Sögukennsla, ef hún er rétt notuð, er ein besta siðferðiskennsla sem völ er á. Sögukennarinn ætti að leggja allt kapp á það að gera nemendum sínum ljóst hvers vegna mennirnir gerðu afglöp sín og hvers vegna þeir stigu framfaraspor í gegn um tíðina, en ekki aðeins hverjir, hvar og hvenær. Mikilvægt er einnig að nemendur þekki raunverulegar hetjur mannkynssögunar, en ekki aðeins skúrkana. Varla getur talist eðlilegt að allir viti hverjir Alexander „mikli“, Napóleon „mikli“ og Hitler (ekki mikli af því hann tapaði) voru en hafi svo kannski aldrei heyrt um menn eins og Plato, Aristóteles, Voltaire, Thomas Paine og aðra þá sem hafa gert Jörðina að betri stað.

Helst þyrfti að kenna alla söguna, þ.e. allt frá upphafi siðmenningar til dagsins í dag þannig að nemendur fái heildarmynd yfir það hvernig samfélögin hafa þróast. Það að segja sannleikann verður að vera æðsta takmark sögukennslunnar og sagan verður því að vera sögð frá sjónarhorni heimsborgarans, Jarðarbúans, en ekki frá sjónarhorni Íslendinga, kristintrúarmanna, eða annarra sérhagsmunahópa, því slíkir hópar segja sögu sína á hlutdrægan og oft jákvæðari hátt en efni er til og leyna þar með sannleikanum. Ef við leynum sannleikanum er auðvitað ekki hægt að læra af honum. Ekki er hægt að byrgja brunnana þegar við vitum ekki hvar þá er að finna.

Sjá nánar:
Menntun með markmið

„Fordómar Siðmenntar gagnvart kristinni trú og fagmennsku kennara eru löngu orðnir augljósir og þegar rök þeirra eru úr lausu lofti gripin færi betur á að ritstjórar blaðanna stöðvuðu slíkar greinar. En í þessu sem öðru þurfa forsvarsmenn Siðmenntar ætíð að hafa síðasta orðið og því fróðlegt að sjá hvenær næsta grein birtist.“

Með þessum orðum lýkur grunnskólakennarinn Fjalar Freyr Einarsson grein sem hann skrifar um Siðmennt. Grein sem ber titilinn „Staðlausir stafir Siðmenntar“.

Titillinn og lokaorðin eru áhugaverð af ýmsum ástæðum. Þó helst þeim að innihald greinarinnar er lítið annað en samansafn af staðlausum stöfum um Siðmennt og þeirri ótrúlegu tillögu grunnskólakennarans, uppfræðara barna, að greinar frá Siðmennt verði ritskoðaðar að hætti Google í Kína.

Afstaða kennarans til tjáningarfrelsis er að mörgu leyti skiljanleg þegar hún er sett í sögulegt samhengi. Ritskoðun hefur í gegnum tíðina verið helsta vopn þeirra sem hafa valdið og ekki síður þeirra sem hafa vondan málstað að verja. Ef ritstjórar Morgunblaðsins ákveða að hlýða kennaranum og ákveða að koma í veg fyrir birtingu þessarar greinar fá lesendur blaðsins seint að vita að fullyrðingar kennarans um Siðmennt eru rangar eða með öðrum orðum staðlausir stafir.

Í grein sinni fullyrðir Fjalar að Siðmennt sé á móti fræðslu um trúarbrögð. Þetta er vitleysa sem hefur svo oft verið leiðrétt að það eru aðeins til tvær líklegar ástæður fyrir því að kennarinn fer með þessa staðlausu stafi. Annað hvort er hann ótrúlega fáfróður um efnið sem hann skrifar um eða hann er beinlínis að segja ósatt málstað sínum til framdráttar. Hvorug skýringin ber vott um vönduð eða heiðarleg vinnubrögð af hálfu uppfræðara barna.

Sannleikurinn er auðvitað sá að Siðmennt styður eindregið öfluga kennslu um trúarbrögð, siðfræði og gagnrýna hugsun. Þetta hefur alltaf verið stefna félagsins og hefur það komið skýrt fram í opinberum stefnuskrám Siðmenntar, ótal blaðagreinum, opinberum erindum og fjölmiðlaumfjöllun. Það sem Siðmennt hefur gagnrýnt er trúboð og trúariðkun innan opinberra skóla. Slíkt er ekki það sama og fræðsla um trú og trúarbrögð. Fjölmörg dæmi um umkvartanir foreldra vegna trúboðs og trúariðkunar í skólum má finna á vef Siðmenntar, www.sidmennt.is. Þar má líka finna stefnuskrár, opinber erindi og blaðagreinar þar sem afstaða Siðmenntar kemur skýrt fram. Ég hvet kennarann til að kynna sér þar stefnu Siðmenntar áður en hann nýtir sér næst tjáningarfrelsið og hvetur til ritskoðunar.

Að lokum vil ég nota tækifærið og vitna í stefnuskrá Siðmenntar, sem væntanlega er til vitnis um „fordóma“ og „umburðarleysi“ félagsins:

„Siðmennt lítur svo á að sannfæringarfrelsi, trúfrelsi og tjáningarfrelsi teljist til almennra lýðréttinda. Þau skuli ná til allra og þau megi hvorki afnema né skerða undir neinum kringumstæðum. Félagið telur að hið opinbera (ríkið, stjórnkerfið, þingið, dómskerfið, mennta- og heilbrigðiskerfið) eigi að starfa eftir veraldlegum leikreglum og án merkimiða einstakra trúar- eða lífsskoðunarfélaga. Félagið fer því fram á aðskilnað ríkis og kirkju og berst fyrir breytingum á lagaákvæðum sem mismuna þeim er standa utan trúfélaga.“

Höfundur situr í stjórn Siðmenntar.

Þessi grein birtist í Iðjuþjálfanum, blaði iðjuþjálfanema við Háskólann á Akureyri, vor 2006.

Mér er minnisstætt samtal sem ég átti á nýnemakvöldi Háskólans á Akureyri í Sjallanum í fyrra. Ég sat við borð ásamt fjölda fólks sem ég þekkti lítið eða ekkert og eins og venja er þegar nemendur eru að kynnast vorum við að spyrja hvort annað hvað væri verið að læra. Eins og aðrir fékk ég þessa spurningu og svaraði að bragði “Ja, ég er nýbyrjaður að læra iðjuþjálfun”. Þetta svar mitt vakti óvænta lukku og þegar hlátrinum loksins lynti hélt spyrjandi áfram: “…góður þessi. Nei svona í alvöru talað hvað ertu að læra?…”.

Er iðjuþjálfun kvennafag?
Þó að öllum finnist námsval mitt ekki jafn fyndið þá bregst það varla að fólk er undrandi yfir því ég sé að læra iðjuþjálfun. Iðjuþjálfun er kvennastétt í hugum flestra. En er iðjuþjálfun kvennafag? Nei, ég er ekki þeirrar skoðunar. Það er ekkert í eðli fagsins sem gerir það að verkum að það hentar konum frekar en körlum. En þar sem nánast einungis eru konur í þessu starfi í dag hefur það í för með sér að bæði störf og nám iðjuþjálfa hafa kvenlægt yfirbragð og áherslunnar eftir því.

Iðjuþjálfun, eins og ég skil fagið, gengur út á það að aðstoða fólk að hjálpa sér sjálft. Hjálpa fólki að ná tökum á eigin lífi og ekki síst finna markmið og gleði í lífinu. Það er ekkert sérstaklega kvenlægt við þessar áherslur.

Aðstoðarmaður á geðdeild
Mín fyrsta reynsla af iðjuþjálfun var þegar ég hóf störf sem aðstoðarmaður iðjuþjálfa á geðdeild Landspítala Háskólasjúkrahúss (LSH) fyrir rúmu ári síðan. Þetta var ánægjulegasta starfsreynsla sem ég hef hingað til fengið (ef við minnumst ekki á launin ). Allir starfsmennirnir voru frábærir og kjarnorkukonurnar sem stýrðu iðjuþjálfadeildinni með mjúkri hendi, þær Sylviane og Elín Ebba, sannfærðu mig með vinnu sinn að mig langaði til að verða iðjuþjálfi. Þar að auki er einn besti vinur minn Hope Knútsson, en hún átti þátt í því að stofna Iðjuþjálfafélag Íslands og var fyrsti formaður félagsins. Þó Hope hafi ekki verið starfandi iðjuþjálfi í mörg ár þá hefur hún nýtt hvert tækifæri til þess að sannfæra mig um gildi iðjuþjálfunar.

Það vantar karlkyns iðjuþjálfa
Reynsla mín á LSH sannfærði mig líka um að það er nauðsynlegt að fleiri karlar verði iðjuþjálfar. Ekki bara til að jafna einhver kynjahlutföll heldur einfaldlega vegna þess að starfið er þess eðlis að það er mikilvægt að karlar taki þátt í því. Það eru aðallega tvær ástæður fyrir því.

Í fyrsta lagi vinna iðjuþjálfar náið með skjólstæðingum sínum og því afar mikilvægt að iðjuþjálfinn nái að öðlast traust skjólstæðingsins. Karlmenn þurfa ekki síður að leita aðstoðar iðjuþjálfa en konur og því eðlilegt að karlmenn séu líka til staðar til að aðstoða skjólstæðinga. Ég er sannfærður um að það eru mörg vandamál sem karlkyns skjólstæðingar eiga erfiðara með að ræða um við kvenkyns iðjuþjálfa og öfugt. Karlmenn hafa að mörgu leiti ólíka heimsmynd en konur og bregðast öðruvísi við áföllum í lífinu.

Í öðru lagi eru iðjuverkefnin sem iðjuþjálfar bjóða skjólstæðingum sínum uppá oft alltof kvenlæg. Karlmenn og konur hafa oft ólík áhugasvið og þegar aðeins konur eru iðjuþjálfar er viss hætta á því að iðjumiðuð starfsemi sem hentar körlum betur verði útundan. Þessu þarf að breyta. Annars er hætta á því að karlmenn sem þurfa á aðstoð iðjuþjálfa að halda veigri sér við að leita aðstoðar vegna þess iðjan sem er í boði hentar þeim engan veginn.

Mér finnst það því skipta miklu máli að fá fleiri karlmenn til að stunda nám í iðjuþjálfun. Við erum nú tveir á fyrsta ári, sá sem þetta skrifar og Guðjón Benediktsson, og erum við örugglega að gera kennara okkar gráhærða á endalausum athugasemdum um hversu kvenlægt námið stundum er. Okkur hefur hins vegar verið vel tekið og við eigum það sameiginlegt að við höfum báðir mikinn áhuga á að vinna sem iðjuþjálfar í framtíðinni. Ef okkur tekst að klára námið getum við vonandi orðið fyrirmyndir fyrir aðra karlmenn og hver veit nema að iðjuþjálfun endi á því að verða karlastétt?

Sigurður Hólm Gunnarsson
Nemandi á 1. ári í iðjuþjálfun.

Ég hef alltaf haft áhuga á sálfræði og mannlegum samskiptum og þegar ég hóf nám við HÍ í sálfræði hélt ég að sálfræðingar, og þar með sálfræðikennarar, væru allir mannlegir og vinalegir. Eins og svo oft áður hafði ég rangt fyrir mér. Ég held að ég hafi aldrei kynnst eins mörgu hrokafullu og samskiptabækluðu fólki á svo stuttum tíma. Sumir kennararnir kölluðu nemendur sína heimska og fleiri komu fram við nemendur eins og þriðja flokks mannverur. Mér er minnisstætt dæmi þar sem kennari lýsti því yfir í miðjum kennslutíma að einn nemandinn væri “of heimskur” til að stunda nám í sálfræði. Í einu tilviki gerði ég þau mistök að mótmæla þessu ofbeldi. Það var ekki vel séð.

Til að gera langa sögu stutta hætti ég í sálfræði eftir tvö ár (námið tekur þrjú ár). Ein ástæðan var sú að ég þjáðist af þunglyndi á þessum tíma og gat ekki hugsað mér að vera vikunni lengur í þessu umhverfi. Auðvitað voru ekki allir kennarar þarna hrokafullir og leiðinlegir. Þeir voru nokkrir afskaplega vinalegir og hjálpsamir, svo það sé á hreinu.

Ábending Sigursteins á hins vegar meira en rétt á sér. Kennarar við háskóla þurfa, eins og allir aðrir, að gera sér grein fyrir að aðgátar er þörf í nærveru sálar. Maður hefði haldið að kennarar í sálfræði gerðu sér grein fyrir þessu.

Undirritaður stundar nú nám við iðjuþjálfun í Háskólanum á Akureyri.

Sjá nánar:
http://www.visir.is/?PageID=38&NewsID=53824

Hvað er hægt að gera?
Einelti er að mínu mati viðráðanlegt vandamál. Það er hægt að koma í veg fyrir einelti með skipulögðum aðgerðum. Það er einkum tvennt sem vantar í íslenskt skólakerfi sem gæti dregið verulega úr einelti. Það vantar aga og þjálfun í mannlegum samskiptum.

Efla þarf aga
Agaleysi er ríkjandi í skólum á Íslandi. Auðvitað er misjafnlega staðið að agamálum í skólum en að mínu mati er almennt alltof lítið áhersla lögð á setja börnum skýrar hegðunarreglur. Börn þurfa skýrar og auðskiljanlegar reglur. Agi þarf alls ekki að vera neikvæður. Ég er ekki að tala um að kennarar eigi að öskra á nemendur sína eða beita niðrandi refsingum, heldur vil ég að börnum séu settar skýrar reglur um hvað má og hvað má ekki.

Kennum mannleg samskipti
Það kemur mér sífellt á óvart hve lítil áhersla er lögð á að þjálfa börn í mannlegum samskiptum. Ef það er eitthvað sem allir þurfa að kunna, þá er það að kunna að koma fram við náungann og læra að bera virðingu fyrir sjálfum sér og öðrum. Ég er sannfærður um að ef aukin áhersla yrði lögð á að kenna börnum að tjá sig og hugsa rökrétt myndi það draga verulega úr einelti. Enda er einelti fyrst og fremst viðbrögð barna við óöryggi og vanlíðan.

Alltof oft er því haldið fram að ekki sé hægt að kenna tjáningu og rökræna hugsun, því þessir hæfileikar séu meira eða minna meðfæddir. Þetta er kjaftæði. Rökhugsun og tjáning eru mikilvægir hæfileikar sem eru verulega háðir þjálfun og fræðslu.

Sjá nánar:
Umfjöllun um einelti á www.skodun.is

——-

20. febrúar 2005 – Kvöldfréttir Rúv
Kristnifræði í grunnskólum
[Sjá upptöku]

Tekið er viðtal mig eftir erindi mitt á málþingi VG um trúfrelsi. Í viðtalinu bendi ég á að kristinfræðsla í skólum einkennist oft af trúboði auk þess sem bænahald og áróður sé stundað í opinberum skólum.

Einnig er tekið viðtal við Birnu Sigurjónsdóttur, deildarstjóra hjá Fræðslumiðstöð Reykjavíkur. Birna tekur skýrt fram að það sé ekki hlutverk skólans að boða trú. Það sé verkefni heimila og trúfélaga.

Í fréttinni kemur einnig fram að umboðsmanni barna hafi borist fyrirspurnir um réttindi og stöðu grunnskólabarna. Ingibjörg Rafnar, umboðsmaður barna, segir málið til skoðunar.

——-

21. febrúar 2005 – Kvöldfréttir Rúv
Trúboð í íslenskum skólum
[Sjá upptöku]

Guðlaug Björgvinsdóttir – formaður félags kennara í kristnum fræðum – segir þörf á meiri kennslu í trúarbragðafræðum. Hún segir jafnframt að alltaf séu “einhverjar undantekningar um kennara sem eru að biðja bænir með börnum og kannski fari yfir þá línu sem við viljum að sé í starfinu”.

Í fréttinni kemur fram að félag kennara í kristnum fræðum vilji gera “skýran greinarmun á kennslu og trúboði og mælir til að mynda ekki með því að kennsla hefjist á bænastund eins og sums staðar þekkist”.

Guðlaug:
“Nei alls ekki. En við viljum leggja áherslu á það að börnum séu kenndar bænir og bænastellingar. Ekki bara í kristni heldur í öðrum trúarbrögðum líka.”

——-

21. febrúar 2005 – Kastljósið – Rúv
Kristján Kristjánsson ræðir við undirritaðan og Steinunni Arnþrúði Björnsdóttur, verkefnastjóra Biskupsstofu.
[Sjá upptöku]

Rætt um fréttir undanfarna daga um trúboð í skólum. Steinunn Arnþrúður segir að “samkvæmt aðalnámsskrá grunnskóla eru dregin skýr mörk á milli fræðslu og boðunar.”

Steinunn segir jafnframt að það sé á hreinu að það séu foreldrar sem beri ábyrgð á trúaruppeldi barna, ekki skólarnir. Steinunn tekur skýrt fram að hún sé sammála Siðmennt í því að kristinfræðsla í skólum eigi “ekki að vera kristinboð” og að það beri ekki kennurum “að koma með sínar trúarskoðanir” heldur eigi þeir að fræða um trúarbrögð.

“Bænahald á ekki heima í almennum grunnskóla”, segir Steinunn Arnþrúður. Steinunn segist aðeins kannast við eitt tilfelli þar sem börn eru látin fara með morgunbænir í skólum. Að lokum segir Steinunn “Það er frá okkur [Þjóðkirkjunni] alveg skýrar línur að kristinfræðikennsla er fræðsla. Boðun og trúarleg iðkun fer fram á heimilum og í kirkju.”

Kristján Kristjánsson spurði undirritaðan í þættinum hvort þau börn sem eru annarrar trúar gætu einfaldlega ekki “verið frammi á gangi” á meðan bænahald fer fram í opinberum skólum.

——-

22. febrúar 2005 – Kvöldfréttir Rúv
Kennsla í Holtaskóla hefst ávallt á bæn
[Sjá upptöku]

Fjallað um reglulegt bænahald í Holtaskóla. Kennsludagar hefjast alltaf á bæn um Jesú Krist, Guð föður og heilagan anda.

Börnin biðja
“Í nafni föður, sonar og heilags anda. Amen.”
og
“Vertu guð faðir minn í frelsarans Jesú nafni. Hönd þín leiðir mig út og inn svo allri synd ég hafni. Amen.”

Fréttamaður Rúv:
“Jónína telur ekki að með þessu sé skólinn að fara út fyrir verksvið sitt og boða trú.”

Jónína:
“Við lítum hér á að við sinnum trúarbragðafræðslu, eftir aðalnámsskrá. En hér eru flest börn skírð og fermd. Og að hugleiða og leiða hugann að almættinu, hinu góða. Ég get ekki séð neitt athugavert við það.“

Fréttamaður Rúv:
“En eru einhver börn hér sem eru annarrar trúar en kristinnar eða utan trúfélaga?“

Jónína:
“Já við höfum auðvitað innflytjendur hér, nýbúa og einhver börn hér eru hugsanlega utan trúfélaga. En hér eru eins og ég sagði áðan flest börn skírð og fermd og ég hef ekki fengið nein mótmæli við þessari aðferð.”

Jónína segir svo ennfremur að hún telji mikilvægt að auka veg “kristinnar siðfræði” í skólum. Enda hlutverk skólans að undirbúa börn undir lífið.

——-

27. febrúar 2005 – Silfur Egils
Egill Helgason ræðir við undirritaðan og Jón Val Jensson, guðfræðing.
[Sjá upptöku]

Jón Valur segir eðlilegt að bænahald fari fram í opinberum skólum, enda njóti Þjóðkirkjan sérstakrar verndar í stjórnarskrá. Hann segir bænahald hlutverk skóla, enda hafi foreldrar ekki tíma til að biðja með börnunum sínum vegna vinnu. Hann telur trúboð eðlilegt í skólum því þjóðin hafi fengið að kjósa um stjórnarskrá Íslands árið 1944.

Ég bendi á að stjórnarskrár séu yfirleitt samdar til að vernda minnihluta fyrir ofríki meirihluta. Hversu mörg prósent Íslendinga telji sig vera kristin á Íslandi sé málinu óviðkomandi. Stjórnvöld eigi að vera hlutlaus þegar kemur að trú fólks. Einnig bendi ég á að í ítarlegri könnun sem Björn Björnsson og Pétur Pétursson, guðfræðingar, framkvæmdu 1990 kemur fram að Íslendingar trúa frekar á tilvist miðla, álfa og huldufólks en á helstu grundvallarkenningar. Því sé spurning, fyrst prósentutölur um trú Íslendinga skiptir svo miklu máli, hvort ekki sé eðlilegt að halda miðilsfundi í opinberum skólum, rétt eins og stunda bænahald.

Egill Helgason og Jón Valur hafa miklar áhyggjur af siðferði þjóðarinnar verði trúboð lagt af í opinberum skólum. Báðir virðast þeir halda að kristin trú sé á einhvern hátt betri í siðferðilegum efnum en önnur trúarbrögð. Gefið er í skyn að þeir sem aðhyllast ekki kristin gildi hneigist að hedonisma, nasisma og öðru ófögru.

Ég bendi á að það hafi verið baráttumál mitt í mörg ár að skólar taki upp kennslu í siðfræði, rökfræði og mannlegum samskiptum. Jón Valur segir börn ekki geta kynnst góðu siðgæði með því að læra siðfræði. Dæmisögur um Jesú Krist dugi aðeins í þeim efnum.

Egill heldur því fram að kristni sé betri en íslam og hindúismi vegna þess að í öðrum trúarbrögðum sé svo mikil kvennakúgun. Hann talar einnig um “íslamska fasista”, en gleymir að minnast á evrópsku fasistana og nasistana sem voru næstum því allir kristnir. “Okkar gildismat er betra en þetta”, segir Egill.

Ég bendi Agli á að Jesú á að hafa fæðst fyrir rúmum 2000 árum síðan en eigi að síður bólaði ekki á kristilegri umhyggju fyrir réttindum kvenna fyrir en um 1950 árum seinna. Að halda því fram að réttindi kvenna eða annarra hópa sé kristinni trú að þakka er út í hött og ekki í samræmi við það sem sagnfræðiheimildir segja okkur. Einnig tek ég fram að skoðanir okkar á gildum ólíkra trúarbragða komi málinu alls ekki við. Trúfrelsi og aðskilnaður ríkis og skóla eru mannréttindamál, algerlega óháð því hvað okkur finnst um ólík trúarbrögð.

Jón Valur líkur svo þættinum með því að segja að börn sem vilji ekki taka þátt í kristilegum samverustundum í klukkutíma á dag í almennum leikskólum geti einfaldlega fært sig um set eða verið í öðrum herbergjum á meðan kristileg boðun á sér stað.

——-

Samantekt
Ljóst er að flestir sem hafa rætt um trúboð og bænahald í skólum á opinberum vettvangi eru sammála því að skólinn sé fræðslustofnun en ekki trúboðsstofnun. Skólastjóri Holtaskóla og Jón Valur Jensson, guðfræðingur, eru þar undantekningar.

Talsmenn Þjóðkirkjunnar og talsmenn menntamálayfirvalda hafa lýst því skýrt yfir að trúboð og bænahald eigi alls ekki heima í skólum. Sjónarmið Siðmenntar fá því víðtækan stuðning.

Umræðan hefur verið góð en jafnframt oft verið á villigötum. Persónulegar skoðanir manna á einstaka trúarbrögum og prósentutölur um Þjóðkirkjuaðild koma málinu alls ekkert við. Trúfrelsi er mannréttindamál og barátta fyrir umburðarlyndi og réttlæti. Trúfrelsi er stuðningur við friðhelgi einkalífsins á kostnað valds meirihlutans til að stjórna lífi þeirra sem eru í minnihluta.

Í ljósi þess að Þjóðkirkjan og menntamálayfirvöld eru sammála um að bænahald og trúboð eigi ekki heima í skólum verður forvitnilegt að vita hvernig stjórnvöld bregðast við staðfestum fregnum af trúboði í opinberum skólum.

Vonandi heldur umræðan um þessi mál áfram, enda er gagnrýnin umræða um mikilvæg mál alltaf af hinu góða.

Að lokum vil ég nefna að fjölmargir einstaklingar hafa haft samband við mig á undanförnum dögum og þakkað fyrir góða umræða. Þar á meðal hefur fólk frá Þjóðkirkjunni og frjálsum kristnum söfnuðum haft samband og sagt mér að því þyki óþolandi og óviðeigandi hvernig yfirvöld reyna að skipta sér af trúaruppeldi barna sinna. Nánast enginn hefur kvartað undan umræðum síðustu daga.

Ítarefni:
Er trúfrelsi á Íslandi? Hvers vegna er trúfrelsi mikilvægt?
Erindi flutt á opnu málþingi um trúfrelsi í tengslum við flokksráðsfund Vinstri Grænna á Grand Hótel Reykjavík laugardaginn 19. febrúar 2005.

Siðmennt ályktar um trúboð í skólum

Trúfrelsisstefna Siðmenntar

Stefnuskrá Samtaka um aðskilnað ríkis og kirkju (SARK)

Greinar um siðferði og trú
Trúarbrögð og siðmenning
Siðferði, trú og trúleysi
Fordómar og fáviska ógna mannlegu samfélagi
Erindi á málþingi KSS
Erindi flutt á málþingi Kristilegra skólasamtaka í húsi KFUM & K þann 21. febrúar 2004 um hvort kristin trú sé úrelt. Í erindinu er meðal annars fjallað um tengsl siðferðis og trúar og rannsókn á trúarlífi Íslendinga.

Marteinn Lúter – siðbótamaður eða siðleysingi?

Greinasafn um tengsl ríkis og trúar

Greinasafn um heimspeki og trú

Þetta sagði Gunnar Þorsteinsson, forstöðumaður Krossins, í umræðum um trúboð í skólum sem undirritaður tók þátt í á Bylgjunni fyrir skömmu. Aðeins nokkrum vikum áður skrifaði sami siðspekingur á vefsíðu sína að samkynhneigðir væru “hundar”, “mannhórur” og “kynvillingar.”

Hvað ef Gunnar væri menntamálaráðherra?…

—

Málflutningur Gunnars eru bestu rökin fyrir því af hverju það er algerlega nauðsynlegt að tryggja að ríkisreknir skólar séu hlutlausir þegar kemur að trúmálum. Skólar eiga að kenna staðreyndir, þekkingarfræði og mannlega samskiptahæfileika. Það á ekki að troða lífsgildum sumra ofan í kokið á öllum. Gott siðferði er eðlileg afleiðing aukinnar á þekkingar og reynslu manna á því hvernig best sé að koma fram við náungann. Siðferði lærist ekki með því að læra gamlar goðsögur utanbókar. Kennum börnum að kenna sér sjálf, kennum þeim að leita sér þekkingar, kennum þeim að vega og meta upplýsingar. Þekking er forsenda siðferðis.

“En ef menn ætla að fara að skera niður kristnifræðslu í skólunum þá eru menn að saga greinina af sem þeir sitja á. Allt hið góða sem við eigum í íslensku þjóðlífi, íslenskri menningu, íslenskri sögu, íslenskri fortíð, nútíð og framtíð byggir á kristni.” – Gunnar Þorsteinsson

Annað hvort er Gunnar einstaklega fáfróður um sögu mannkyns eða hann er hreinlega að ljúga. Bókstafstrúarmenn hafa í sögulegu samhengi alltaf verið síðastir til að berjast gegn kynþáttahatri, þrælahaldi, kvenkúgun og öðru misrétti. Siðferði nútímamannsins er í engum tengslum við siðfræði Biblíunnar. Hvergi er hvatt til lýðræðis, frelsis, málfrelsis eða almennar menntunar í Biblíunni.

Gunnarar fortíðarinnar börðust gegn réttindum kvenna, gegn réttindum fólks af ólíkum kynþáttum og gegn frelsun þræla. Öll þessi siðlausa barátta var háð í nafni Guðs. Gunnarar nútímans láta sér nægja að berjast gegn réttindum samkynhneigðra:

“Ég ætla ekki að fara að útlista þann viðbjóð sem þetta fólk [samkynhneigðir] ástundar í kynlífi sínu, en í raun er það kjarninn sem þessi gleði [Gay Pride] snýst um. Þetta er ekki ástæði til gleði, öllu fremur ógleði.” – Gunnar Þorsteinsson

“Með þennan efnivið [Biblíuna] leggja menn síðan af stað og ætla að búa til sætsúpu sem á að ganga greiðlega niður í kokið á kynvillingunum.” – Gunnar Þorsteinsson

Hvað ef Gunnar væri félagsmálaráðherra?…

—

Ljóst er að Gunnar myndi aldrei sætta sig við að búa í landi þar sem “múslímskt siðferði” væri hluti af opinberri skólastefnu. Gunnari væri hollt að minnast orða Confúsíusar, sem var uppi meira en 500 árum fyrir krist, sem sagði að menn ættu aldrei að gera öðrum það sem þeir vildu ekki að aðrir gerðu sér.

„Við verðum að skilja eftir kristin viðmið. Annars búum við hér til barbarisma og anarkisma í landinu.” – Gunnar Þorsteinsson

“Dauðarefsins er boð sem Guð endurtekur í öllum fimm Mósebókunum, í Toranu og þetta er einnig skilningur Nýja Testamentisins.” – Gunnar Þorsteinsson

“Þegar Guð hefur talað er málið tæmt og endanlegt, sá einn sem er alvitur og óskeikull hefur sagt sitt álit. Guð gefur mannlegu réttarkerfi það vald í hendur að taka misgjörðamann af lífi.“ – Gunnar Þorsteinsson”

Hvað ef Gunnar væri dómsmálaráðherra?…

—

Verndum trúfrelsið. Aðskiljum ríki og kirkju.

Sjá nánar:
Trúboð í skólum – Reykjavík síðdegis (texti og upptökur)
Vefleiðarar Gunnars í Krossinum

Af Skoðun
Trúarbrögð og siðmenning
Siðferði, trú og trúleysi

Af vef Siðmenntar:
Trúfrelsisstefna Siðmenntar

Fátt er eins mikilvægt í lýðræðisþjóðfélagi og geta almennings til að hugsa sjálfstætt. Allir hafa gott að því að fá þjálfun í rökhugsun, tjáningu og að bera virðingu fyrir öðrum.

Áhugasömum er bent á að lesa eftirfarandi greinar:
Orsök eineltis
Áhugaverð menntastefna
Menntamálaráðherra, trú og kennsla
Hátt sjálfsmat dregur úr óreglu
Markmið menntunar

Það hefði vitaskuld verið um skemmtilegra að fá viðbrögð Þorgerðar við þessum hugmyndum en skólastarfsmenn hafa stundum brugðist illa við þeirri gagnrýni minni að skortur sé á kennslu í mannlegum samskiptahæfileikum í skólum. Sumir hafa, því miður, túlkað málflutning minn sem árás á kennara og skólastjórendur en það er auðvitað ekki markmiðið.

Í grein minni „Orsök eineltis“ svara ég þeirri algegnu spurningu hvort það sé ekki hlutverk heimila frekar en skóla að sjá um kennslu í mannlegum samskiptum:

„Svarið við þeirri spurningu er auðvitað jú. Það væri óskandi ef foreldrar gætu séð um að kenna börnum sínum allt sem þau þurfa á að halda til að takast á við lífið. Flestir þeirra geta það hins vegar ekki.

Ástæðurnar eru margar, þó einkum tvær. Í fyrsta lagi hafa ekki allir foreldrar tíma til að kenna börnum þessa hluti, til dæmis vegna mikils vinnuálags. Í öðru lagi skortir þá oft þekkingu til að miðla þessum hæfileikum til barna sinna. Kennsla í mannlegum samskiptum krefst mikillar þekkingar og tíma, ekki síður en kennsla í stærðfræði eða tungumálum. Þetta gleymist oft, eða fólk álítur að allt sem tengist mannlegum samskiptum séu meðfæddir eiginleikar. Það er hins vegar ekki rétt. Ef eitthvað er, þá er flóknara að kenna samskiptahæfileika en t.d. stærðfræði og það tekur líklegast einnig meiri tíma.

Menntastofnanir eru því kjörinn vettvangur fyrir slíka þjálfun og fræðslu. Það er þó að sjálfsögðu ekki við kennara að sakast. Einfaldlega vegna þess að kennarar fá ekki úthlutaðan tíma, né kennslugögn til að takast á við þetta mikilvæga viðfangsefni. Þar að auki er þjálfun kennara í samskiptahæfileikum, í því hvernig á að halda uppi aga í skólastofu og hvernig á að koma fram við börn vægast sagt af skornum skammti.“

Í lýðræðisþjóðfélagi er fátt eins mikilvægt og þekking í mannlegum samskiptum, færni til að tjá sig og hæfileikinn til að meta allar þær upplýsingar og allan þann áróður sem við verum fyrir með gagnrýnu hugafari. Kennsla í mannlegum samskiptum er því ekki aðeins skynsamleg heldur nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi.