„Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að breyta aðalnámskrám grunnskóla og framhaldsskóla þannig að heimspeki verði skyldufag. Kenndur verði að meðaltali einn áfangi á hverjum tveimur árum á grunnskólastigi og að meðaltali einn áfangi á hverju skólaári á framhaldsskólastigi.“

Þetta er góð tillaga sem ég vona að sem flestir styðji. Ég hef í mörg ár talað um nauðsyn þess að kenna heimspeki í skólum. Gaman er að geta þess að þriðja greinin sem var birt á vefritinu Skoðun fjallaði einmitt um þetta. Greinin var birt í júní 1999. Þar segi ég meðal annars:

„Í því samfélagi sem við búum við í dag þar sem auglýsingar, áróður, freistingar og upplýsingar eru alls staðar í kringum okkur, hvort sem við viljum það eða ekki, er líklega ekkert mikilvægara einstaklingnum en sjálfstæð og gagnrýnin hugsun. Miðlægar menntastofnanir geta aldrei miðlað til nemenda sinna öllum þeim mikilvægu upplýsingum sem þeir þurfa á að halda. Góð menntun er hins vegar sú sem hjálpar nemendum að vinna úr öllum þeim áreitum sem þeir verða fyrir á degi hverjum.

Undirritaður leggur því til að heimspeki verði lögð til grundvallar íslensku menntakerfi. Með heimspeki á ég við skipulagða kennslu í rökfræði, tjáningu og siðfræði. Slík menntun er raunhæft móteitur gegn áhugaleysi, vanlíðan og öðrum félagslegum vandamálum óhugnanlega margra ungra einstaklinga. Menntun sem mótar rökfasta einstaklinga er, augljóslega, einnig mikilvæg vítamínsprauta fyrir hvert það lýðræðissamfélag þar sem fordómaleysi og velmegun vill ríkja.“

Fjalar Freyr Einarsson, forseti Gídeonfélagsins

Tourette og trúleysi
Grunnskólakennarinn Fjalar Freyr er þeirrar skoðunar að trúarlegt starf eigi vel heima í skólum og telur í góðu lagi börn með önnur lífsgildi séu einfaldlega send í aðrar kennslustofur á meðan trúboð í boði hins opinbera á sér stað. Grunar mig að Fjalar Freyr, forseti Gídeonfélagsins, sé honum sammála.

Bendir Fjalar Freyr á að svona þurfi að fara með aðra nemendur. Til dæmis þá sem eru með eru með röskun á einhverfurófi, með tourette og þá sem eru á lyfjum. Það sem Fjalar er í raun að segja er að þau börn sem ekki eru alin upp í Þjóðkirkjukristni séu eins og börn með raskanir sem trufla skólatíma. Þau þarf að færa eitthvað annað svo öll hin börnin geti áfram fengið sitt trúboð og sinn harða pakka frá Gídeonfélaginu.  Svo þarf kennarinn að útskýra „sérstækar aðstæður“ þeirra nemenda sem eru með trúleysisröskunina svo þeir verði nú ekki fyrir fordómum.

Bendir Gídeonforsetinn (eða var það grunnskólakennarinn?) á að með því að setja reglur um trúboð og trúariðkun í skólum sé verið að fara gamaldags og úrelta leið. Leið sem minnir hann á þegar þroskaheftir voru lokaðir inn á „sér stofnun svo hinir „heilbrigðu“ þurfi ekki að sjá þá í stað þess að leyfa fjölbreytileika manna að vera á yfirborðinu“. Ég verð að viðurkenna að ég átta mig ekki alveg á samlíkingunni. Er Þjóðkirkjan hér hinn þroskahefti og tillögur Mannréttindaráðs stofnunin?

Tillaga Mannréttindaráðs misskilin
Augljóst er að Fjalar Freyr skilur ekki hvert markmiðið er með tillögu Mannréttindaráðs. Heldur hann að með því að setja skýrar reglur um trúboð og trúariðkun í opinberum skólum sé verið að hafa lífsgildi „öfga trúleysishópa“ að leiðarljósi. Bendir hann, réttilega, á að skólinn þurfi að virða lífsgildi allra jafnt.  Því telur hann, ranglega, að það þurfi líka að banna jól og afmæli til að bera virðingu fyrir Vottum Jehóva. Svo verði að banna fræðslu um kynlíf og notkun smokka því slík fræðsla „fer gegn lífsskoðunum kaþólikka.“ Að auki þurfi þá líka að banna fræðslu um samkynhneigð og kennslu um Þróunarkenningu Darwins því slík fræðsla fer gegn „trúarskoðunum strangtrúaðra“.

Fræðslustofnun ekki málfundarfélag
Það sem Fjalar Freyr áttar sig ekki á er að tillaga Mannréttindaráðs hefur ekkert að gera með lífsgildi húmanista, hvað þá lífsgildi trúleysingja sem ekki er til*. Tillagan fjallar um jafnrétti og þá einföldu staðreynd að opinberir skólar eiga að vera fræðslustofnanir en ekki einhver málfundafélög fyrir hagsmunahópa.

Þar sem skólinn er fræðslustofnun á þar að fara fram fræðsla byggð á vísindum og annarri áreiðanlegri þekkingu sem á uppruna sinn úr fræðasamfélaginu, rannsóknum, ritrýndum kennslugögnum og svo framvegis. Þaðan kemur Þróunarkenning Darwins og þaðan koma einnig rökin fyrir fræðslu um kynlíf og getnaðarvarnir.

Aðrar skoðanir sem Fjalar Freyr nefnir eru trúarskoðanir sem hafa ekkert með fræðslu og þekkingu að gera og eiga því ekki heima í skólastarfi. Þetta hlýtur kennarinn Fjalar Freyr að átta sig á.

Eðlilegt  er a fjallað sé um trúarbrögð og lífsgildi ólíkra trúfélaga en það verður að gera á fræðilegum grundvelli.

Trúarlegur áróður um að þróunarkenningin sé komin frá djöflinum og að samkynhneigðir brenni í helvíti á ekki heima í opinberum fræðslustofnunum.

*Trúleysingjar hafa engin sérstök lífsgildi. Það að segja að einhver sé trúleysingi segir bara að hann trúir ekki á Guð. Ekkert annað.

1. RANGT er að banna eigi þjóðsönginn og þjóðfánann í skólum
Gísli segir að upphafleg tillaga Mannréttindaráðs sé nánast orðrétt upp úr bréfi sem Siðmennt sendi frá sér 2005. Þetta er rangt, þó vissulega sé margt í tillögum Mannréttindaráðs sem er í samræmi við stefnu Siðmenntar í trúfrelsismálum. Siðmennt hefur fjallað um trúfrelsi og þar á meðal um samskipti trúfélaga og opinbera skóla nánast frá því að félagið var stofnað. Siðmennt hefur þó aldrei lagt til að bannað verði að syngja þjóðsönginn eða hafa þjóðfánann í skólum. Þessum þvættingi hefur nokkrum sinnum verið logið upp á félagið í gegnum tíðina. Ég man að biskup Íslands hélt þessu fram í ræðu og riti árið 2002 og þá svaraði ég rangfærslum hans. Síðan hef ég þurft að skrifa tugi greina til að leiðrétta sömu rangfærslur frá ýmsum þjónum kirkjunnar og stjórnmálamönnum. Sumir virðast halda að sé logið nægjanlega oft, breytist ósannindi sjálfkrafa í sannindi.

2. RANGT er að hægt sé að bera saman trúaráróður, íþróttaiðkun og Rauða krossinn
Þegar kemur að kynningum í opinberum skólum skilur prófasturinn ekki að gerður sé greinarmunur á trúar- og lífsskoðunarhópum annars vegar og öðrum félögum sem bjóða upp á „tómstundastarf“ hins vegar. Nefnir hann félög eins og íþróttafélög, Rauða krossinn og Amnesty. Mér þykir það merkilegt þegar trúaðir einstaklingar þykjast ekki sjá muninn á trúarstarfi og til dæmis íþróttaiðkun. Ég hélt að öllum væri ljóst að munurinn er mikill. Að bera saman trúboð og íþróttaiðkun er svo augljóslega óviðeigandi að það þarf varla að útskýra það. Er virkilega hægt að bera sunnudagaskóla saman við Taflfélag Reykjavíkur? Mun nær væri að bera áróður trúfélaga saman við áróður stjórnmálahreyfinga í skólum. Mér þætti óeðlilegt ef kennarar væru látnir dreifa auglýsingum frá Samfylkingunni eða Sjálfstæðisflokknum í skólum, að sama skapi er óeðlilegt að áróðri frá trúarhreyfingum sé dreift í opinberum skólum. Börn eiga að fá að vera í friði fyrir áróðri í skólum.

3. RANGT er að banna eigi að gefa börnum Nýja testamentið
Gísli gagnrýnir að það eigi að banna Gídeonfélaginu að dreifa Nýja testamentinu í skólum. Bendir hann á að Nýja testamentið sé kennslugagn enda segi í námsskrá að börn eigi að kunna skil á Mattheusarguðspjalli. Því þyrfti borgin að kaupa Nýja testamentið fyrir börnin ef Gídeonfélaginu yrði bannað að dreifa því í skólum.

Enginn er að banna Gídeonfélaginu að gefa börnum bækur. Það sem verið er að banna er að fulltrúar Gídeonfélagsins komi inn í tíma í opinberum skólum, fari með trúaráróður og láti börnin jafnvel fara með bænir (eins og ég veit að iðulega er gert). Markmið Gídeonfélagsins er fyrst og fremst trúboð, ekki einlægur áhugi á að bæta úr bókaskorti barna. Ég hef nokkrum sinnum rætt við fulltrúa Gídeonfélagsins og spurt hvers vegna þeir geta ekki gefið bókasöfnum skóla, eða Námsgagnastofnun Nýja testamentið sem síðan væri hægt að dreifa til barna og nýta í fræðslu um kristna trú. Svörin sem ég hef fengið eru á þann veg að sú aðferð komi ekki til greina því markmiðið sé fyrst og fremst að ná „persónulegum tengslum“ við börn og segja þeim frá Jesú. Einmitt þess vegna hefur Gídeonfélagið ekkert erindi inn í opinbera skóla borgarinnar.

Að auki má benda á að þar sem við erum „kristin þjóð“ eins og oft heyrist, hljóta að vera til Biblíur á nánast hverju einasta heimili sem börnin geta fengið lánuð. Ég, trúleysinginn, á þrjár Biblíur og hef meira að segja lesið þá merkilegu bók spjaldanna á milli. Ég trúi því ekki að í þessu „kristna samfélagi“ sem Ísland á víst að vera, sé svo mikill skortur á Nýja testamentinu að trúboðsfélag þurfi að fara inn í hvern einasta bekk færandi hendi.

4. RANGT er að halda því fram að útiloka eigi starfsstétt presta úr áfallateymum skóla
Gísli prófastur lýkur svo máli sínu á því að nú eigi að útiloka presta úr „samstarfi við viðbrögð við áföllum í skólum borgarinnar“. Þetta er ekki rétt eins og Gísli veit mætavel sjálfur. Í tillögu Mannréttindaráðs er einungis kveðið á um að börnum sé tryggður réttur til að fá þjónustu fagaðila sem óbundnir eru trúar- og lífsskoðunarfélögum. Það á semsagt ekki að vera nóg að fulltrúi trúarhreyfingar sé til staðar þegar áföll dynja yfir.

Segir Gísli: „Þýðir það að sálfræðingar megi ekki vinna við áfallahjálp í skólum ef þeir tilheyra kirkju eða trúfélagi? [...] Það horfir framhjá því að prestar og djáknar hafa sérfræðimenntun og reynslu á sviði sálgæslu sem er jafnvel langt umfram reynslu margra annarra sem starfa á þessu sviði.“

Nei, Gísli. Auðvitað mega sálfræðingar sem eru í trúfélagi vinna við áfallahjálp. Í opinberum stofnunum skal einfaldlega gerð sú krafa að fagmenn, hvort sem það eru kennarar, læknar, hjúkrunarfólk, sálfræðingar eða einhverjir aðrir blandi ekki trúarskoðunum sínum í sín störf. Siðareglur flestra starfsstétta kveða einmitt á um þetta og þykir það sjálfsagt. Ef prestlærður einstaklingur getur ekki veitt börnum í opinberum skólum áfallahjálp, án þess að blanda trúarskoðunum sínum í þá vinnu, á slík áfallahjálp heima í kirkjum eða inn á heimilum, ekki í opinberum skólum.

Ekki skal ég neita því að margir prestar hafa mjög mikla reynslu í því að vinna úr áföllum. Það sem skiptir máli er hvort þeir treysta sér til að veita slíka þjónustu án þess að vera með einhvern trúaráróður í leiðinni.

Hvað varðar meinta „sérfræðimenntun“ presta á þessu sviði þá má geta þess að guðfræðingur getur tekið hámark 12 einingar í sálgæslu í guðfræðideildinni, allt valkúrsar. Tólf einingar af 180 eininga námi benda ekki til mikillar sérfræðimenntunar, satt best að segja.

Forstjóri Sjúkratrygginga segir að heilsugæslan og Landspítalinn eigi að veita þessa þjónustu. Vandinn er að stjórarnir á Landspítalanum og á heilsugæslunni kannast ekkert við málið. Er það þá skrítið að forráðamenn barnanna séu reiðir og hræddir? Nei, auðvitað ekki.

Ég skora á Jóhönnu að fara í málið strax. Það þarf að bera salt á velferðarbrúnna.

Ég man að þegar ég var unglingur sá ég fyrir „slysni“ bíómynd um kjarnorkustríð (The Morning After).  Ég sofnaði grátandi í marga daga á eftir (og fékk martraðir í marga mánuði). Svo var ég líka nánast sturlaður af hræðslu þegar umræðan um AIDS byrjaði. Heyrði einhverja fullorðna segja að eftir nokkur ár yrði bara til gamalt fólk. Allir aðrir myndu deyja úr AIDS. Ég tók þessu mjög bókstaflega og pældi mikið í þessu.

The moral of this story: Tölum varlega í kringum börn.

Úr Fréttatímanum 5. – 7. nóvember 2010, blaðsíðu 32-33:

_____________

Hylmt yfir kynferðisbrot

[...] Svo sagði ég mig úr söfnuðinum árið 2004 og með því sagði ég mig úr hjónabandinu.“ Hvað varð til þess að þú ákvaðst að stíga það skref?

„Stór ástæða þess að ég fékk algjöran viðbjóð á söfnuðinum var sú að réttlætiskennd minni var storkað illilega. Ég fylgdist með máli innan safnaðarins þar sem maður nokkur misnotaði ung börn. Æðstustrumpar safnaðarins, þ.e. öldungarnir, tóku málið í sínar hendur og maðurinn slapp með að fá áminningu á samkomu. Það var það eina.

Ég spurði öldungana hvort lögreglan hefði hafið rannsókn á þessu kynferðisbrotamáli. Ég veit nefnilega til að slík mál hafi verið þögguð niður innan safnaðarins í gegnum tíðina. Þeir brugðust ókvæða við og sögðu að ég skyldi treysta á söfnuðinn og Guð. Málin væru í farvegi og veraldlegum stjórnvöldum skyldi ekki blandað í þetta þar sem ill umræða um söfnuðinn myndi fara af stað innan þjóðfélagsins. Sem sagt:

Litið var fram hjá lögum og reglum landsins. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem Vottar Jehóva hylma yfir með barnaníðingum og því miður sennilega ekki í það síðasta.

Þarna fékk ég svo innilega nóg! Mér var heiftarlega misboðið og réttlætiskenndin öskraði innra með mér. Annað mikilvægt atriði er að einn náungi í söfnuðinum er í rannsóknarlögreglunni og raunar innan deildarinnar sem sinnir kynferðisafbrotum. Almennt séð er ekki mælt með því að menn innan safnaðarins starfi fyrir lögregluna en þessi maður var í lögreglunni áður en hann kynntist heilaþvottavélinni.

Annars er talið mjög varhugavert að menn taki að sér störf sem snúa að svo veraldlegum þáttum þjóðfélagsins því bjargræði Vottanna er ríki Guðs sem þeir bíða spenntir eftir að taki alla stjórn hér á jörðinni.“

_____________

[Leturbreytingar mínar]

Ég vil byrja á því að þakka ykkur fyrir oft góðan þátt. Ég á þó til með að gagnrýna ófaglega og hlutdræga umfjöllun ykkar um tillögu Mannréttindaráðs þess efnis að trúboð og trúariðkun fari ekki fram í opinberum skólum. Í þætti ykkar í gær fjölluðuð þið ekki um málið með hlutlausum hætti. Ég gat ekki betur heyrt en að þið hafið  nánast þvingað hlustendur ykkar til að taka ákveðna afstöðu með því að afbaka rök þeirra sem vilja trúboð úr opinberum skólum.

Rök eins og við erum kristin þjóð, mikil meirihluti er kristinn, trúboð skaðar engan,  aðeins fámennur flokkur er á móti, nú á að banna jólin og banna að skreyta páskaegg í skólum halda engu vatni.  En þetta mynduð þið vita ef þið hefðu í raun kynnt ykkur málflutning þeirra sem vilja að skólinn sé veraldlegur.

Þar sem þið vísið oft, beint eða óbeint, til Siðmenntar í umfjöllun ykkar má kannski benda ykkur á að lesa raunverulega stefnu félagsins í þessum málum?

„Eins og hefur komið fram margoft í málflutningi Siðmenntar er félagið alls ekki á móti fræðslu um trúarbrögð. Siðmennt telur enn fremur eðlilegt að sértök áhersla sé lögð á fræðslu um kristin trúarbrögð vegna sögulegrar tengsla við íslenska þjóð. Þar að auki hefur félagið ekkert á móti því að haldið sé upp á jól eða aðrar hátíðir í skólum svo lengi sem slíkar hátíðir eru lausar við trúboð (fullyrðingar um annað í fjölmiðlum eru rangar). Það er vitaskuld ekkert að því að skreyta jólatré, gefa gjafir, teikna jólasveina og borða kökur. Við teljum þó óviðeigandi að börn séu látin fara með bænir eða trúarjátningar í opinberum stofnunum. Foreldrar eru fullfærir um að innræta börnum trúarskoðanir kjósi þeir það.“
Sjá nánar: Siðmennt er EKKI á móti litlu jólum eða kristinfræðslu

Vafasamt að húmanistar fjalli um jafnan rétt lífsskoðanafélaga?
Svo var sérstakt að hlusta á ykkur gefa í skyn að tillaga Mannréttindaráðs væri eitthvað vafasöm þar sem félagi í Siðmennt sæti í ráðinu.

Þráinn: „Eitt sem mér dettur í hug. Hvaðan kemur þessi tillaga núna? Af hverju er þetta að poppa upp núna?“
Kolbrún: „Ég held að það sé einn einstaklingur í þessu ráði sem sitji í Siðmennt.“

Ekki var þó minnst á þá sem hafa haft hvað mest afskipti af þessari umræðu. Þ.á.m.  Bjarna Karlsson sem starfar sem sóknarprestur í Þjóðkirkjunni.

Kannski mega húmanistar ekki fjalla um jafnrétti lífsskoðana, fatlaðir um réttindi fatlaðra, samkynhneigðir um borgaraleg réttindi sín eða konur um jafnrétti kynjanna?

Í gagnrýni sinni kom tæknimaður ykkar, óvart, með ágætis rök:

Þráinn: „Hvað ef það hefði verið einn gyðingur í þessu mannréttindaráði og haft sömu áhrif og komið þeim áfram. Komið öllum gyðingafrídögum inn í leiksskólastarfið. Þá væri frí nánast hálft árið vegna þess að það eru svo margir frídagar hjá gyðingum, og reynt að koma öðrum trúaráhrifum að, frekar en að taka trúna burtu, skilurðu“

Þetta er einmitt hluti vandans. Það er óeðlilegt, í frjálsu lýðræðissamfélagi, að ein kirkjudeild hafi sérstakan aðgang að börnum í opinberum skólum. Því hafa ýmsir lagt til að opinberir skólar hleypi öllum að og skólinn bjóði fulltrúum allra í boðunarheimsóknir. Orð Þráins sína fram á í hvaða ógöngur slík aðferð myndi leiða okkur.

Annars er tengingin við stefnu Siðmenntar augljóslega röng. Siðmennt  berst ekki og hefur aldrei barist fyrir því að vera með húmanískan áróður í skólum eða fyrir sérstökum frídögum húmanista. Siðmennt hefur ávallt barist fyrir jafnrétti. Aftur á móti er Þjóðkirkjan ekki að berjast fyrir jafnrétti í þessu máli heldur sérréttindum fyrir sinn hóp í nafni meirihluta á kostnað minnihluta. Í þessum málum reynir Þjóðkirkjan ekki að setja sig í spor annarra eða fara eftir Gullnu reglunni.

Á að kjósa um trúboð í opinberum skólum?
Heimir telur greinilega eðlilegt að það sé kosið um trúboð í skólum.
Heimir: „Spyrjum fólkið í landinu!“

Þegar kemur að mannréttindum og jafnrétti er öll umræða um meirihluta og minnihluta afar vafasöm. Þannig er ég ekki hlynntur aðskilnaði ríkis og kirkju af því að meirihluti Íslendinga hefur verið fylgjandi aðskilnaði frá því mælingar hófust. Þar rista réttlætis- og mannréttindarök dýpra.

Eiga samkynhneigðir einungis að hafa sömu lagalegu stöðu og gagnkynhneigðir ef meirihluti landsmanna er þeirrar skoðunar? Ef meirihluti landsmanna vill banna múslimum að iðka sína trú á Íslandi er það þá í lagi? Ef meirihluti landsmanna vill að sköpunarsagan verði kennd sem vísindakenning í skólum á þá að gera það? (eins og krafa er um t.d. í Bandaríkjunum).  Lög , reglur og þá sérstaklega stjórnarskrár ríkja eru einmitt smíðaðar til að taka á slíkum málum. Til að tryggja grundvallarréttindi óháð því hvað meirihlutanum hverju sinni finnst.

Á að allt að vera leyfilegt sem ekki er beinlínis skaðlegt?
Ég verð líka að fá að minnast á þau rök að trúboð eins trúfélags í opinberum skólum sé í góðu lagi af því það skaðast enginn á slíkum áróðri.

Þráinn: „Ég held að [börnin] komi ekkert verri frá leikskólunum eða grunnskólunum þó að þetta sé eins og þetta er.“

Hér fer það algerlega eftir því hvernig við skilgreinum  það að verða fyrir skaða. Auðvitað deyr enginn eða fær líkamlega áverka við það að verða fyrir trúboði.  Enda er enginn að tala um það. Trúboð í skólum getur þó ýtt undir einelti, vanlíðan barna og foreldra og óþarfa árekstra í opinberu skólastarfi.

Ég  hvet ykkur eindregið til að hlusta á frábæra ræðu Jóhanns Björnssonar, heimspekings og kennara, þar sem hann fjallar um skaðsemisrökin:

Ræða Jóhanns: Er allt leyfilegt sem ekki er beinlínis skaðlegt?
1. hluti: http://www.youtube.com/watch?v=N_jKQ9Ulfpc
2. hluti: http://www.youtube.com/watch?v=Ej8HPjKftHQ

Trúaruppeldi er mál foreldranna
Svo vil ég fá að benda ykkur á grein sem ég skrifaði um málið í gær. En niðurlag hennar er kannski í huga ykkar ansi róttækt:

„Ákvörðun um trúaruppeldi barna á að taka inn á heimilum, ekki inní ráðhúsi, ekki í hverfum, ekki af skólastjórnendum og ekki af kennurum. Foreldrar eiga að ráða því sjálfir hvort og þá hvaða trúaruppeldi sín börn fá.“
Sjá nánar: Þjóðkirkjan er á móti því að banna ekki-trúboð í opinberum skólum

Bestu kveðjur
Sigurður Hólm Gunnarsson
Stjórnarmaður í Siðmennt

Í fjölmiðlum í dag vísar Halldór Reynisson, fræðslustjóri á Biskupsstofu, því alfarið á bug að trúboð sé stundað í opinberum skólum. Þetta eru viðbrögð hans við þeim tillögum Mannréttindaráðs Reykjavíkurborgar að fermingafræðsla Þjóðkirkjunnar fari fram utan skólatíma, að bannað verði að dreifa trúarlegu efni í opinberum skólum og sömuleiðis verði starfsmönnum trúfélaga bannað að koma inn í skólana með trúarlegan áróður. Þetta er semsagt allt ekki-trúboð samkvæmt fræðslustjóranum.

Enn fremur er það ekki-trúarleg starfsemi, samkvæmt fræðslustjóranum, að láta börn syngja sálma, skapa list og heimsækja bænahús í trúarlegum tilgangi.

Fræðslustjórinn vísar því semsagt alfarið á bug að fermingarfræðsla, trúaráróður, biblíugjafir, sálmar og kirkjur hafi nokkuð með trú að gera. Á einhver annar en ég erfitt með að átta sig á því hvað fræðslustjóri hinnar ríkisreknu Biskupsstofu á við?

Er munur á kirkju og fótboltaklúbbi?
Ef fermingarfræðsla Þjóðkirkjunnar (sem mér skilst að hafi ekkert með trúboð að gera og sé jafnvel ekki stunduð í trúarlegum tilgangi) á að fara fram utan skólatíma, á þá ekki það sama við um íþróttastarfsemi? Spyr fræðslustjórinn. Og hann er ekki einn um að velta þessu fyrir sér. Bjarni Karlsson, fulltrúi í Velferðarráði, sóknarprestur og sérlegur áhugamaður um störf Mannréttindaráðs Reykjavíkurborgar, veit ekki heldur hver munurinn er á trúfélagi og íþróttafélagi. Telur hann reyndar ekki að það sé munur á trú, íþróttum, tónlist og útivist ef marka má pistil sem hann birti í dag.

Kannski er Kristin trú álíka mikilvæg í augum presta Þjóðkirkjunnar og stuðningur við KR eða góð gönguferð upp á Esjuna? Ef sú er raunin má velta því fyrir sér hver þörfin er á öllum þessum kirkjubyggingum, prestum og í raun Þjóðkirkjunni sjálfri ef jafna má boðskap kirkjunnar við starfsemi Liverpoolklúbbsins á Íslandi?

Nú tel ég mig vita að prestarnir og fræðslustjórarnir, sem þiggja laun sín frá ríkinu, gera sér fullkomlega grein fyrir muninum á trúaráróðri og trúariðkun annars vegar og íþróttaiðkun hins vegar. Þeir kjósa einfaldlega að gera lítið úr þessum mun vegna þess að þeir óttast að Þjóðkirkjan missi nánast óheftan aðgang sinna að börnum í opinberum skólum. Ég er svo fullviss um að þeir þekkja muninn að ég nenni ekki einu sinni að útskýra hann hér. Hef gert það margoft annars staðar.

Bestu ráðin eru jafnan næst
Umræðan um bann við trúaráróðri og trúariðkun í opinberum skólum fjallar mikið til um rétt foreldra til að ala börn sín samkvæmt eigin lífsskoðun, ekki lífsskoðun hins opinbera. Því tel ég að Bjarni Karlsson hafi komist ansi nálægt kjarna málsins þegar hann segir í varnarræðu sinni fyrir trúboði:

„Enn er réttast að ákvarðanir séu teknar heima í hverfi en ekki inni í ráðhúsi. Bestu ráðin eru jafnan næst.“

Sérstaklega er ég sammála síðustu setningunni. „Bestu ráðin eru jafnan næst“. Ákvörðun um trúaruppeldi barna á að taka inn á heimilum, ekki inní ráðhúsi, ekki í hverfum, ekki af skólastjórnendum og ekki af kennurum. Foreldrar eiga að ráða því sjálfir hvort og þá hvaða trúaruppeldi sín börn fá.

Stundum, þegar ég hef ekkert að gera, skoða ég gömul skrif sem leynast í tölvunni minni eða á www.skodun.is. Það getur verið áhugaverð reynsla. Svolítið eins og að ferðast aftur í tímann. Sumar skoðanir hafa breyst, aðrar ekki.

Fyrir tilviljun fann ég um 20 blaðsíðna greinargerð sem ég skrifaði fyrir menntanefnd Ungra jafnaðarmanna (þá ungliðahreyfing Alþýðuflokksins) árið 1998. Hef verið 22 ára gamall og uppfullur af hugsjónum og bjartsýni.  Greinargerðin kallast „Menntun með markmið“. Sumt svolítið barnalegt, annað um of háfleygt en margt bara ansi gott. Er nokkuð stoltur af þessum unga dreng sem skrifaði þetta.  Margt af því sem þarna er skrifað stenst tímans tönn og á virkilega vel við enn þann dag í dag.

Kaflinn um grunnskólann er bara ansi góður:

II- Grunnskólinn

Grunnskólakerfi það sem nú er við lýði er óásættanlegt kerfi, það er andlega bælandi og því mannskemmandi. Ástæðan fyrir því er sú að núverandi skólakerfi er, að miklu leyti, byggt upp á úreltum forsendum. Í þessum kafla viljum við kynna tillögur okkar um nýtt og betra skólakerfi og draga fram þá kosti sem við teljum það hafa umfram það kerfi sem er nú við lýði.

Við erum þess fullvissir að ef þú, lesandi góður, lest þennan kafla með opnu en jafnframt gagnrýnu hugarfari munir þú komast að sömu niðurstöðu og við (og fjölmargir aðrir) höfum komist að, að núverandi skólakerfi þarf að breyta verulega ef það á að skila af sér nemendum sem eru jákvæðir, umburðarlyndir og upplýstir einstaklingar sem kunna þær lífsleiðir sem stuðla að þeirra eigin hamingju og annarra.

Menntun, til hvers?
Grunnskólinn á að auka möguleika einstaklingsins til þess að öðlast hamingjusamt líf. Þetta reynir grunnskólinn í dag að gera með því að mennta einstaklinginn þannig að hann sé betur í stakk búinn til þess að starfa í nútímasamfélagi. Menntun þessi felst m.a. í því að kenna börnum að lesa, skrifa og reikna, auk þess sem börnin eru látin læra íslensku, stærðfræði, sagnfræði, ensku, dönsku, íþróttir, smíði, saumar, myndmennt, heimilisfræði og sitt hvað fleira sem almennt er talið að auki þroska og möguleika einstaklingsins.

Skólakerfið í dag vanrækir hins vegar það sem mikilvægast er og ætti að vera aðaltilgangur með námi. Það er að kenna börnum að vera manneskjur. Að kenna þeim að bera umhyggju hvert fyrir öðru (siðfræði), að hvetja þau til þess að leita sannleikans með því að hugsa sjálfstætt og um leið að vera gagnrýnið á eigin skoðanir (rökhugsun) og að hjálpa þeim til þess að geta tjáð skoðanir sínar og hugsanir á fimlegan og röklegan hátt jafnt sem hlustað á skoðanir annarra (tjáning). Skólakerfið vanrækir algjörlega að kenna börnum hvernig þau eiga verða að góðum manneskjum. Skólinn kennir börnum okkar ekki hvernig best sé að lifa.

Flest þau vandamál sem hrjá nemendur í núverandi skólakerfi, þ.e. agavandamál (í flestum skólum er a.m.k. einn bekkur í hverjum árgangi sem enginn kennari ræður við), áhugaleysi (allt of mörgum nemendum finnst leiðinlegt í skólanum og námið tilgangslaust), vanlíðan (mörgum börnum líður illa af ýmsum félagslegum aðstæðum), einelti (sem er allt of algengt og er oft hræðileg lífsreynsla fyrir þá sem í því lenda) og slakur árangur þeirra eru tilkomin vegna þess að núverandi skólakerfi leggur litla sem enga áherslu á að þroska og efla mannshugann með heimspekilegum aðferðum (rökhugsun, siðfræði, tjáning, o.s.frv.). Þess í stað sér núverandi skólakerfi aðeins um að mata einstaklinginn með misáreiðanlegri þekkingu, en gefur honum um leið nær engin tækifæri til þess að tjá sig um námsefnið og gagnrýna það.

Nýr grunnskóli
Menntun er eins og næring og nemendurnir eru eins og aldintré, ef aldintréð fær ekki næga næringu þá vaxa engir ávextir. Ef aldintréð fær næringu en ekki þá réttu þá gefur það ekki af sér þá heilbrigðu ávexti sem því var ætlað að gefa af sér. Því er ljóst að nauðsynlegt er að börn fái bæði rétta og næga næringu sem stuðlar að því að þau verði að sterkum einstaklingum sem kunna af þekkingu að takast á við lífið. Þessa næringu hefur núverandi skólakerfi mistekist að veita. Því er það ekkert nema eðlilegt að mörg börn verði við slíkar aðstæður að ráðvilltu ungu fólki sem kunna ekki að takast á við vandamál lífsins. Þetta er til að mynda öðru fremur ástæðan fyrir því að jafn mörg börn og unglingar falla fyrir hinum margumtöluðu vímuefnum (þar með talið áfengi) og raun ber vitni.

Í nýju skólakerfi leggjum við áherslu á að menntun sé byggð á skynsamlegum grunni. Til þess að læra að lesa þarf maður fyrst að kunna stafrófið. Til þess að geta lært þarf maður fyrst að kunna að hugsa. Því leggjum við til að allt nám verði byggt upp út frá heimspekilegum aðferðum. Þessum heimspekilega grunni verður svo skipt í tvær aðalgreinar: siðfræði og rökfræði.

Heimspeki – nýr grunnur að námi
Umræður, tjáning og gagnvirk samskipti nemenda við kennara þurfa að vera eins og rauðir þræðir í gegnum allt nám. Mötun sem byggist á því að nemendur sitji og þegi og gera lítið annað en að hlusta á kennarann, hlýða honum í einu og öllu og glíma síðan við mis markviss verkefni er aðferð sem samræmist engan veginn lýðræðislegum hugmyndum um jafnrétti, frelsi og bræðralag.

Fyrsta markmið hvers kennara ætti að vera að öðlast traust og vináttu nemenda sinna. Þegar þessu markmiði er náð er hægt að hefjast handa við að kenna börnunum. Kennari sem kennir börnum sem virða hann á mun auðveldara með að ná til þeirra en ef þessi virðing er ekki fyrir hendi. Gagnkvæm virðing er því ein af forsendum árangurríks náms.

Rökfræðin
Inn í hverju einasta mannsbarni leynast ómetanleg náttúruleg auðævi sem geta, ef þau eru rétt virkjuð, fært hvaða samfélagi sem er ómælda velmegun. Velmegun sem ekki aðeins lýsir sér í auknum veraldlegum þægindum, heldur einnig í formi ánægðra samfélagsþegna sem byggja, af þekkingu, réttlátt og skynsamlegt samfélag.

Ef við viljum að börnin okkar læri stærðfræði, raungreinar, málfræði, tungumál og aðrar greinar sem krefjast þess að notuð sé rökræn hugsun, þá er nauðsynlegt að kenna börnum okkar að hugsa sjálfstætt og rökrænt. Þetta er hægt að gera með því leggja tíma í það að kenna börnum að tjá skoðanir sínar og hugsanir. Þannig eru börnin virkjuð í heimspekilegum umræðum sem krefjast þess að þau færi rök fyrir skoðunum sínum og hlusti á rök og skoðanir annarra. Nauðsynlegt er að börn séu hvött til þess að spyrja spurninga og rannsaka allt sem fyrir þau er lagt með opnu en gagnrýnu hugarfari.

Mikilvægt er að áhersla sé lögð á að ýta undir áhugahvöt barnsins. Námsefnið verður að gera spennandi og skýra verður út fyrir nemendunum hvers vegna mikilvægt sé að viðkomandi námsefni sé kennt.

Með því að draga úr mötun áhugalítilla nemenda og þess í stað nýta tímann til þess að tala við börnin, en ekki einungis tala til þeirra, er hægt að auka skilning þeirra á eiginleikum og tilgangi námsefnisins. Best er að tengja námsefnið við reynsluheim nemendanna sem að sjálfsögðu er mismunandi eftir því á hvaða aldri/þroskastigi þeir eru. Það gengur einfaldlega ekki að kenna börnum lestur, skrift, stærðfræði, raungreinar, tungumál o.s.frv. „af því bara“, „vegna þess að allir þurfa að læra það“ eða „vegna þess að þetta er talin góð almenn menntun“ því að börn og unglingar vilja skilja af hverju hlutirnir eru eins og þeir eru, rétt eins og við hin. Maðurinn er forvitinn að eðlisfari og það er gott því að forvitni gefur af sér þekkingu og þekking gefur af sér framfarir sem svo gefa af sér aukna hamingju. Því er það með öllu óverjandi þegar náttúruleg forvitni barna er bæld niður í skólum vegna þess að lítill sem enginn tími er úthlutaður til þess að svala henni.

Siðfræðin
Það að innræta börn okkar með siðferðisvitund hlýtur að vera eitt af höfuðmarkmiðum menntunar. Það að kenna börnum okkar hvernig á að koma fram við aðra og hvers vegna, er lykillinn að bjartri framtíð. Þetta hlýtur öllum þeim sem hafa kynnt sér sögu samfélaga að vera augljóst.

Siðfræði er hægt að kenna á ýmsa vegu. Hjá yngri deildunum væri t.d. hægt að kenna hana með því að kennarinn lesi upp dæmisögu, sem inniheldur miserfiðar siðferðisþrautir, fyrir börnin sem þau fá svo tækifæri til þess að glíma við. Dæmisögur þessar yrði vitanlega að sníða að hverjum aldurshóp fyrir sig og ættu siðferðisspurningarnar að þyngjast smátt og smátt þangað til að nemendurnir eru orðnir færir um að takast á við flóknar siðferðisþrautir á rökrænan hátt. Eftir að nemendurnir eru komnir á ákveðinn aldur verða tilbúnar dæmisögur óþarfar því að þá ættu þeir að fá tækifæri til þess að glíma við sannar „dæmisögur“ sem eru að finna í gegnum alla mannkynsöguna.

Siðfræðina verður því að samflétta við allar samfélagsgreinar og þá helst sagnfræðina.

Lærum af sögunni
Sagnfræðina er tilgangslaust að kenna, ef hún er ekki kennd út frá siðferðislegum forsendum. Sögukennsla er gulls ígildi aðeins ef tilgangurinn með henni sé að sýna orsakir og afleiðingar verka mannanna. Sögukennsla, ef hún er rétt notuð, er ein besta siðferðiskennsla sem völ er á. Sögukennarinn ætti að leggja allt kapp á það að gera nemendum sínum ljóst hvers vegna mennirnir gerðu afglöp sín og hvers vegna þeir stigu framfaraspor í gegn um tíðina, en ekki aðeins hverjir, hvar og hvenær. Mikilvægt er einnig að nemendur þekki raunverulegar hetjur mannkynssögunar, en ekki aðeins skúrkana. Varla getur talist eðlilegt að allir viti hverjir Alexander „mikli“, Napóleon „mikli“ og Hitler (ekki mikli af því hann tapaði) voru en hafi svo kannski aldrei heyrt um menn eins og Plato, Aristóteles, Voltaire, Thomas Paine og aðra þá sem hafa gert Jörðina að betri stað.

Helst þyrfti að kenna alla söguna, þ.e. allt frá upphafi siðmenningar til dagsins í dag þannig að nemendur fái heildarmynd yfir það hvernig samfélögin hafa þróast. Það að segja sannleikann verður að vera æðsta takmark sögukennslunnar og sagan verður því að vera sögð frá sjónarhorni heimsborgarans, Jarðarbúans, en ekki frá sjónarhorni Íslendinga, kristintrúarmanna, eða annarra sérhagsmunahópa, því slíkir hópar segja sögu sína á hlutdrægan og oft jákvæðari hátt en efni er til og leyna þar með sannleikanum. Ef við leynum sannleikanum er auðvitað ekki hægt að læra af honum. Ekki er hægt að byrgja brunnana þegar við vitum ekki hvar þá er að finna.

Sjá nánar:
Menntun með markmið

Satt best að segja skil ég ekki allt það góða fólk sem hefur ekki nú þegar sagt sig úr Þjóðkirkjunni vegna þessa máls og reyndar annarra (t.d. afstöðu sumra þjóna kirkjunnar til barnaverndarlaga).  Líklegast er ég óhæfur til að hafa þessa skoðun, enda húmanisti og hef ekki tilheyrt kirkju í mörg ár. Ég held ég geti þó fullyrt að væri ég enn trúaður og hefði verið skráður í Þjóðkirkjuna í gær þá væri ég búinn að segja mig úr henni í dag.

Hvað sem því líður þá er löngu kominn tími til að aðskilja ríki og kirkju. Samkvæmt nýjustu fréttum eru bæði forsætisráðherra og fjármálaráðherra sammála mér í þeim efnum.