http://www.youtube.com/watch?v=ocKFSLsZnUo

Sjá nánar:
Viðtal við Aron Pálma Ágústsson
(Kastljós – Rúv)

RJF hópurinn
(Réttlæti-Jafnræði-Frelsi)

Með sömu rökum og aðstoðarlandlæknir notar má álykta að hver sá læknir sem gefur lyf, eða framkvæmir aðgerð, sem lengir líf skjólstæðings síns sé að “leika Guð”. Með aðgerðum sínum er heilbrigðisstarfsfólk sífellt að taka fram fyrir hendurnar á Guði (eða náttúrunni fyrir þau okkar sem trúa ekki á hið yfirnáttúrulega). Þeir sem vilja ekki grípa inn í verk Guðs (framgang náttúrunnar) eiga ekki gerast læknar.

En er eitthvað siðferðilega rangt við líknardráp? Áður en ég svara þessari spurningu vil ég reyfa í stuttu máli hvað átt er við með líknardrápi.

Líknardráp með skýrum skilyrðum er mannúðarmál
Lögleiðing líknardráps með skýrum skilyrðum er að mínu viti mannúðarmál. Með orðinu líknardráp á ég hér við þegar heilbrigðisstarfsmaður eða annar útnefndur aðili stuðlar beint að dauða sjúklings sem er haldinn ólæknandi sjúkdómi sem mun leiða hann til dauða. Líknardráp þarf einnig að uppfylla þau skilyrði að dauðinn sé sjúklingnum sjálfum fyrir bestu og að dauðastundin hafi verið ákveðin með skýrum og yfirveguðum vilja hans. Tryggja verður með starfsreglum að sjúklingur taki ekki ákvörðun í flýti eða einhverju stundarbrjálæði.

Í þeim löndum þar sem líknardráp er nú þegar leyft (t.d. í Hollandi og Sviss) er farið eftir skýrum og ítarlegum reglum til að koma í veg fyrir mistök og misnotkun. Sem dæmi verður sjúklingurinn að vera bæði dauðvona og haldinn miklum kvölum sem erfitt eða ómögulegt er að halda niðri með lyfjum. Tryggja verður að ákvörðun sjúklings sé tekin af yfirvegun og sé í hans þágu. Heilbrigðisstarfsfólki ber einnig skylda til að kynna allar aðrar meðferðir sem kynnu að bæta hag sjúklingsins.

Er líknardráp siðferðilega rangt?
Það eru engin góð rök fyrir því að neyta manni að deyja sem er haldinn ólæknandi sjúkdóm og er dæmdur til að þjást það sem eftir lifir. Siðfræðingar hafa stundum bent réttilega á að ef dýralæknir neitar að aflífa dýr sem líður óþolandi þjáningar má kæra viðkomandi lækni útfrá dýraverndunarlögum. Það þykir siðlaust að láta dýr þjást að óþörfu. Því ætti ekki að sýna manneskjum, sem ólíkt dýrum geta tjáð sig og útskýrt vilja sinn með skýrum hætti, sömu virðingu og dýrum og leyfa þeim að deyja ef ekki er hægt að lina þjáningar þeirra með öðum hætti?

Þess má einnig geta að óbeint líknardráp er stundað hér á landi nú þegar þó það sé sjaldan viðurkennt. Erlendar rannsóknir sem gerðar hafa verið í löndum þar sem líknardráp er bannað eins og hér sýna að fjölmargir læknar deyða sjúklinga með of stórum lyfjaskömmtum í því skyni að lina þjáningar þeirra þó læknarnir viti fullvel að lyfið muni draga viðkomandi sjúkling til dauða. Um leið er annarri meðferð sem miðar að því að lengja líf sjúklings oft hætt. Fátt bendir til þess að ástandið hér heima sé öðruvísi.

Það væri því heiðarlegra að leyfa líknardráp með skýrum skilyrðum því það er betra að líknardráp sé framkvæmt opinberlega en í leyni. Með því að leyfa líknardráp með skilyrðum væri um leið verið að draga úr líkum á misnotkun þar sem auðveldara er að fylgjast með einhverju sem er löglegt en því sem er gert ólöglega. Ef smíðaður er góður laga– og starfsrammi um líknardráp er hægt að þróa ítarlegar starfsaðferðir sem draga úr líkum á misnotkun og að farið sé á einhvern hátt gegn vilja sjúklings. Þetta er ómögulegt að gera á meðan líknardráp er bannað (en að öllum líkindum samt stundað).

Því hefur verið haldið fram að siðferðilega réttlætanlegt sé að hætta meðferð t.d. með því að gefa sjúklingi morfín til að draga úr sársauka en hætta um leið að gefa honum næringu. Þannig deyi sjúklingurinn á nokkrum dögum úr næringarskorti. Þetta er meðal þess sem Matthías Halldórsson, aðstoðarlandlækni, gaf í skyn í fréttum Stöðvar 2 í gær. Ef slík “líknandi meðferð” er siðferðilega réttlætanleg þá hlýtur það að vera siðferðilega réttlætanlegra að leyfa sjúklingnum að deyja strax en ekki úr næringarskorti. Eini munurinn á þessum aðferðum er sá að í fyrra tilfellinu þarf sjúklingurinn að þjást andlega og hugsanlega líkamlega í nokkra daga áður en hann deyr en í seinna tilfellinu ekki.

Gildi lífsins og sjálfsákvörðunarréttur einstaklingsins
Það er líklegt að hugmyndir fólks um lífið og gildi þess skipti meginmáli þegar kemur að afstöðu þeirra til líknardrápa. Ég held því fram að lífið hafi ekkert gildi í sjálfu sér. Líf einstaklings sem til að mynda er heiladauður (=hefur enga meðvitund og á engan möguleika á því að öðlast meðvitund framar) er þannig einskins virði. Í það minnsta ekki fyrir einstaklinginn sjálfan (slíkt líf gæti þó haft einhver áhrif aðstandendur). Það sem gefur lífi einstaklingsins gildi er getan til að hugsa, vona, finna til, upplifa og annað í þeim dúr. Fæstir eru þeirrar skoðunar að líf þeirra væri einhvers virði ef slík mannleg upplifun væri ekki til staðar. Hvað þá með dauðvona sjúklinga sem eiga sér enga von um bata en fullvissu um sársaukafullt og gleðilaust ævikvöld? Ef engar tilfinningar og upplifanir þýða að lífið hafi ekkert gildi, hvað er þá hægt að segja um líf sem er dæmt til að vera uppfullt af sársauka og neikvæðum upplifunum?

Nú eru eflaust margir þeirrar skoðunar að lífið sé heilagt undir öllum kringumstæðum og því sé líknardráp alltaf með öllu siðlaust. Þessar skoðanir heyrast oftast frá trúarlegum yfirvöldum og trúuðum einstaklingum. Fyrir utan það hvað slík röksemdarfærsla er veik þar sem hún er byggð á trúarlegum forsendum þá setur þessi afstaða þá sem halda henni fram í afar erfiðar aðstæður. Ef lífið er heilagt, alltaf, undir öllum kringumstæðum þá hlýtur svokölluð “líknandi” meðferð að vera siðlaus rétt eins og líknardráp. Ef mögulega er hægt að halda lífi í sjúklingi lengur með viðeigandi meðferð þá hlýtur að vera rangt að stöðva meðferð og flýta þannig fyrir dauða sjúklings? Ég þekki engan sem er tilbúinn að lengja sársaukafullt og/eða gleðisnautt líf út í hið óendanlega. Með öðrum orðum þá þekki ég engan sem telur lífið vera “heilagt” undir öllum kringumstæðum.

Lögleiðing líknardráps með skýrum skilyrðum ætti ekki að vera íþyngjandi fyrir neinn. Slík lög myndu ekki hafa nein bein áhrif á þá sem eru, af trúarlegum eða siðferðilegum forsendum, á móti líknardrápi. Líknardráp yrði aðeins mannúðlegur valkostur fyrir þá sem kjósa af yfirlögðu ráði að deyja með reisn og það hlýtur að teljast til mikilvægustu mannréttinda að hafa eitthvað að segja um eigin dauðadaga.

______

Það skal tekið fram að ég byggi þessa umfjöllun meðal annars á gagnlegri umræðu sem ég tók þátt í í áfanganum “Heimspeki” undir stjórn Kristjáns Kristjánssonar heimspekings, haustönn 2005 í Háskólanum á Akureyri. Grein þessi byggir mikið til á svari sem ég undirbjó til prófs í umræddum áfanga.

Fyrri þá sem vilja fræðast meira um líknardráp og skyld efni mæli ég sérstaklega með bókunum Practical Ethics og Rethinking Life and Death eftir Peter Singer.

Ganabúar og íslenskir rasistar
Kannski eru Ganabúar taldir hættulegri menn en íslenskir rasistar? Mér skilst að Ganabúar séu flestir svartir á meðan íslensku rasistagreyin eru hvít. Kannski hefur það áhrif? Sumir eru þó þeirrar skoðunar að allar hótanir eigi að taka alvarlega. Sérstaklega í þeim tilfellum þar sem brotamaðurinn er þekktur ofbeldisseggur eins og rasistinn sem hafði samband við mig.

Sjá: Formaður Félags íslenskra þjóðernissinna hefur í hótunum

Og þú getur tekið þessu sem hótun
“Ég krefst þess einfaldlega að þú dragir þessi orð þín til baka opinberlega annars mun ég sjá til þess að komið verði í veg fyrir frekari frama þinn hér á landi… Og þú getur tekið þessu sem hótun.

Hvað ertu að gefa í skyn? Ertu í alvörunni talað að hóta mér? Hvernig þykist þú ætla að koma í veg fyrir minn ,,frama“ eins og þú orðar það?

Já þetta er hótun. Þú veist fullvel hvernig fólk stendur á bak við mig í þessu og þú veist hvernig hlutirnir ganga fyrir sig í þessum heimi.

Hvers konar hótun er þetta?

Það kemur bara í ljós þegar að því kemur. Ég skil ekki hvernig þér er stætt á þessu. Þú sem hefur sjálfur talað um að við séum ofbeldisfullir nasistar.

Já og hvað með það?

Bara það að ef þú dregur ekki orð þín til baka opinberlega þá tökum við til okkar ráða.”

Hart tekið á hótunum?
Í umræðuþættinum Reykjavík síðdegis á Bylgjunni, þar sem alltof oft er rætt gagnrýnislaust við rasista, var í gær talað við Hjört nokkurn sem er tengdur Framfaraflokknum (sem hefur sérstaka andstyggð á útlendingum)**. Hann sagðist einnig hafa fengið hótanir vegna skoðana sinna (líklegast frá sama manni og hótaði Ásgeiri). Hjörtur sagðist í viðtalinu hafa farið til lögreglu og látið sérstaklega bóka þessar hótanir. Lögreglan tók víst vel í þessa beiðni Hjartar og sagði að alltaf þyrfti að taka svona hótanir alvarlega.

Úr viðtali við Hjört í Reykjavík síðdegis á Bylgjunni 12. október 2004.

“Eins og lögreglan sagði við mig þá er þetta eitthvað sem ekki er hægt að líða, þetta er bara lögbrot, brot á almennum hegningarlögum og eitthvað sem við getum ekki sætt okkur við hér á landi.”

“Eins og lögreglan sagði við mig þá veit maður aldrei. Þó það séu ekki nema fimm prósent líkur á því að það sé einhver alvara á bak við þetta þá er það nóg.”

Þetta kom mér á óvart þar sem lögreglan harðneitaði að bóka áhyggjur mínar og hvatti mig sérstaklega til að kæra ekki.

Sjá: Hugleiðingar um réttarríkið

“Af einhverjum ástæðum geta íslenskir þegnar ekki lagt fram kæru um helgar þar sem rannsóknarlögreglan er í fríi. Að þessu komst undirritaður þegar hann gerði tilraun til þess að kæra áðurnefnda hótun daginn eftir að hún barst. Rannsóknarlögreglan var auk þess í páskaleyfi fram á þriðjudag og urðu fórnarlömb ofsókna því einfaldlega að bíða þar til helgihaldi lauk. Það var þó ekki aðeins fjarvera rannsóknarlögreglu þennan laugardagsmorgun sem hefur valdið mér hugarangri. Það sem mér þykir verst er að gefið var í skyn að jafnvel þótt að rannsóknarlögreglan hefði verið á staðnum hefði ekkert verið gert. Mér var beinlínis sagt að ég hefði líklegast ekkert upp úr því að kæra.

Máttleysi lögreglu
Vinalegi lögreglumaðurinn sem ég ræddi við benti mér á að ef formaður FÍÞ myndi hringja aftur yfir páskana gæti ég látið opna fyrir símann minn á þriðjudeginum og þá gæti lögreglan rekið símtalið ef formaðurinn myndi hringja í ÞRIÐJA SINN eftir þann tíma. Ég reyndi að segja lögreglumanninum að ég óttaðist nú ekki beinlínis símhringingar frá títtnefndum formanni en það hafði engin áhrif. Hann sagði mér að ég hefði ekkert að óttast og að ég gæti komið aftur á þriðjudaginn ef ég vildi enn kæra. Ég spurðist þá fyrir um hvort það væri ekki hægt að bóka komu mína á lögreglustöðina þennan daginn en svo var ekki. Lögreglumaðurinn lofaði því þó að hann skyldi ,,muna eftir mér“.

Ég kann að vera of kröfuharður á þjónustu lögreglunnar en ég átta mig ekki alveg á því hvers vegna lögreglustöðin var yfirleitt opin þessa páskahelgi. Ekki var hægt að kæra og ekki heldur hægt að bóka komu mína. Það eina sem ég hafði upp úr þessari heimsókn var vinalegt spjall. Ég hefði alveg eins getað hringt í vinalínuna.”

Hvers vegna hótanir frá Ganabúum eru teknar alvarlegar en ekki hótanir frá íslenskum rasistum veit ég ekki. Kannski einhver frá lögreglunni geti svarað því?

Eru rasistar saklaus fórnarlömb?
Svo það sé á hreinu þá tel ég allar ofbeldishótanir óafsakanlegar, líka gagnvart rasistum. Sá sem hefur sent íslenskum rasistum hótunarbréf ætti að skammast sín og biðjast afsökunar. Rasistar hafa gerst sekir um að breiða út fordóma gagnvart útlendingum og þar með valdið fjölmörgum saklausum einstaklingum vanlíðan og jafnvel óbætanlegu tjóni. Reiði er skiljanleg en hún afsakar ekki ofbeldishótanir.

Það fer hins vegar svolítið í taugarnar á mér að nú keppast fjölmiðlar við að tala við Ásgeir Hannes, Hjört og aðra rasista eins og þeir séu saklaus fórnarlömb sem vilja bara “fjalla um innflytjendamál á málefnalegan máta”. Það þarf ekki mikla blaðamennsku til að komast að því að umfjöllun rasista um innflytjendamál hefur verið allt annað en málefnaleg. Nóg er að kíkja á greinar, vefsíður og annað efni sem þessir menn bera ábyrgð á.

*Ég reyndar ákvað samt að kæra. Eftir nokkra mánuði var mér svo tilkynnt að málið hefði verið látið niður falla.
**Sjá Rasistar styðja útlendingafrumvarpið

Nánar:
Formaður Félags íslenskra þjóðernissinna hefur í hótunum
Hugleiðingar um réttarríkið

Menntun og hæfniskröfur:
1. Umsækjendur þurfa að hafa lokið lögmannsprófi.
2. Umsækjendur þurfa að teljast hæfir samkvæmt áliti hæstaréttar.
3. Til að tryggja breidd í röðum hæstaréttadómara óskar dómsmálaráðherra sérstaklega eftir lögmönnum sem hafa víðtæka reynslu af lögmannsstörfum og málflutningi.

Allir þeir sem telja sig uppfylla þessar kröfur eru hvattir til að sækja um.

—–

Hvað er undarlegt við þessa tilbúnu fréttatilkynningu?

Svarið er að það virðist ekki henta dómsmálaráðherrum landsins að tilkynna hæfniskröfur umsækjenda fyrirfram. Af einhverjum ástæðum þykir í lagi að auglýsa hæfniskröfur eftirá, eftir að umsóknarfresti er lokið. Hvers vegna skil ég ekki.

Væri ekki skynsamlegra, heiðarlegra og einfaldara að tilkynna fyrirfram hvaða eiginleika væntanlegir umsækjendur þurfa að hafa? Hefðu hugsanlega ekki aðrir sótt um stöðu hæstaréttardómara hefði það verið vitað frá upphafi að sérstaklega væri óskað eftir lögmönnum með víðtæka reynslu af lögmannsstörfum? Væri slíkt fyrirkomulag ekki opnara og lýðræðislegra. Kæmi slík vinnuregla ekki í veg fyrir grunsemdir um spillingu og geðþóttaákvarðanir? Spyr sá sem ekki veit.

Mikilvægt er að til séu sanngjarnar reglur um fjölmiðla sem vernda tjáningarfrelsið og tryggja lágmarks fjölbreytni á fjölmiðlamarkaði. Málefnaleg rök eru fyrir slíkum reglum.

Enn sterkari rök eru fyrir því að opna bókhald stjórnmálaflokkana. Ef mikilvægt er að menn viti hverjir eiga fjölmiðla þá hljóta að vera enn sterkari rök fyrir því að almenningur fái að vita hverjir „eiga“ stjórnmálaflokkana.

Ef rík ástæða er til að draga úr samþjöppun á fjölmiðlamarkaði (sem vel kann að vera) þá er enn ríkari ástæða til að draga úr völdum ráðamanna. Þegar pirringur forsætisræðaherra er farinn að hafa veruleg áhrif á starfsemi fyrirtækja og hundruð starfsmanna þeirra þá hljóta menn að sjá hve nauðsynlegt það er að draga úr völdum ráðherra og löggjafans.

Samsæriskenningar – barátta við djöfulinn
Ekki misskilja mig. Ég tel leikreglur og lög nauðsynlegar til að vernda lýðræðið og tjáningarfrelsið. Slíkar leikreglur á hins vegar ekki að setja nema að undangenginni ítarlegri umræðu en ekki á nokkrum dögum fyrir lok þings. Af hverju eru sjálfstæðismenn svona stressaðir? Af hverju þarf þessi lög strax, án ítarlegrar umræðu? Ein ástæðan er eflaust allar þær stórundarlegu, en oft skemmtilegu, samsæriskenningar sem heyrast reglulega um „Baugsveldið“.

Ég heyrði eina magnaða í gær. Mér var sagt af ungum sjálfstæðismanni að það væri augljóst að Fréttablaðið væri gefið út í pólitískum tilgangi. Þar væru fréttir reglulega skrifaðar til að koma höggi á Sjálfstæðisflokkinn. Þegar ég bað um dæmi var mér bent á frétt sem birtist í síðustu viku. Frétt um það þegar víkingasveitin ruddist vopnuð inn á heimili manns og gerði þar upptækt þýfi.

Sjálfstæðismanninum unga fannst út í hött að það hefði þótt sértaklega fréttnæmt að víkingasveitin hefði verið sent á vettvang. Hann sagði augljóst að hér hefði Fréttablaðið fyrst og fremst verið að reyna að koma höggi á Björn Bjarnason dómsmálaráðherra. Manninum var fúlasta alvara og er þessi kenning í takt við ótal aðrar sem ég hef fengið að hlusta á síðustu misserin.

Þessir sjálfstæðismenn minna mig stundum á miðaldapresta sem sjá djöfulinn í hverju horni. Allt sem úrskeiðis fer er djöflinum að kenna og honum verður að útrýma. Ef Baugsveldið er djöfullinn, hver ætli þá að sé yfirsæringarmaðurinn?

Áhugaverðar síður:
Greinagerð um eignarhald á fjölmiðlum
Open Secrets

Refsingar og erfðasyndin
Stjórnendur Nei ráðherra að þessu sinni voru undirritaður ásamt Hinriki Má Ásgeirssyni. Þegar umræðan barst að glæpum og refsingum viðurkenndi dómsmálaráðherra að hann hefði ekki kynnt sér málin rækilega og meðal annars ekki rætt við afbrotafræðinga.

Þetta kom mér verulega á óvart enda hafa fjölmargar rannsóknir sýnt fram á það að hertar refsingar við fíkniefnabrotum skila ekki tilætluðum árangri. Mér þótti stuðningur Björns við hækkun refsirammans því vægast sagt undarlegur, sérstaklega í ljósi þess að hann segist ekki vera refsiglaður maður (en sú yfirlýsing ein og sér verður að teljast afar ánægjuleg).

Sú skoðun dómsmálaráðherra að glæpir væru afleiðingar erfðasyndarinnar, sem kom í heiminn við meint fall mannsins í Aldingarðinum (samkvæmt kristinni trú), kom mér samt mest á óvart.

Björn um glæpi og refsingu í Nei ráðherra:

Hinrik Már Ásgeirsson:
Nú á fyrstu fjórum mánuðum ársins hefur lögreglan lagt hald á meira magn af fíkniefnum heldur en allt síðastliðið ár. Eru þynging refsinga [við fíkniefnabrotum] að bera einhvern árangur?

Björn Bjarnason:
Það er von að þú spyrjir, ég velti því fyrir mér hvort eftirlitið er ekki orðið virkara og öflugri lögregla sem nær betri árangri á þessu sviði. Ég ætla ekki að slá neinu föstu um það ég hef ekki forsendur til þess.

Þessar deilur hafa fylgt mannkyninu frá örófi alda, þessi spurning „dugar refsingin til að koma í veg fyrir glæpi?“ Í Aldingarðinum að þá gerðist þessi hrikalegi atburður eins og þið vitið og við sitjum uppi með erfðasyndina. Við erum að glíma við þetta alltaf hreint, hvað eigum við að gera, hvernig eigum við að stemma stigum við þessari ónáttúru í manninum og ef tólf ára fangelsi við fíkniefnabrotum dugar ekki hvað eigum við þá að gera? Þannig að þetta er sífellt viðfangsefni.

[...]

Sigurður Hólm Gunnarsson:
Af því við vorum að tala um fíkniefnabrotin þá hafa fjölmargir félagsfræðingar og afbrotafræðingar sýnt fram á að það eru ekki þessi tengsl á milli hertra refsinga og færri fíkniefnabrota. [...] Reyndar þvert á móti því að stundum eykst ofbeldið þannig að menn sem eru að flytja inn fíkniefni eru svo hræddir um að nást, því að þá eiga þeir á hættu að fara í fangelsi í jafnvel 15 ár, að þeir fara einmitt að beita ofbeldi til að leyna glæp sínum. Þannig að ég spyr þig, getur ekki verið að við séum að fara á ranga braut með því að þyngja refsingar?

Björn Bjarnason:
Þessar umræður fóru fram á þinginu þegar refsiramminn var hækkaður og þetta var rætt ítarlega. Það var engu að síður niðurstaða á þinginu að hækka refsirammann, eins og þú veist, og ég held að það sé of skammt um liðið frá því að það var gert til að rannsóknir á takteinum og niðurstöður um það mál.

Sigurður Hólm Gunnarsson:
Menn þurfa nú ekki að finna upp hjólið hérna á Íslandi, það hafa verið gerðar rannsóknir víðs vegar um heiminn sem sýna þetta.

Björn Bjarnason:
Jú, jú það lá nú allt fyrir þegar þingið tók þessa ákvörðun.

Sigurður Hólm Gunnarsson:
Af hverju tók þingið þá þessa ákvörðun?

Björn Bjarnason:
Eigum við nú að fara rifja það upp?

Sigurður Hólm Gunnarsson:
Studdir þú þessa hækkun?

Björn Bjarnason:
Já ég var nú í stjórnarliðinu þá?

Sigurður Hólm Gunnarsson:
Af hverju?

Björn Bjarnason:
Því að ég féllst á þau rök sem voru sett fram á þeim tíma að það væri skynsamlegt að fara þessa leið. Ef það kemur í ljós að það reynist ekki haldgóð leið til þess að stemma stigum við þessi brot þá verðum við að leita að nýjum úrræðum.

Sigurður Hólm Gunnarsson:
En það hefur komið í ljós er það ekki?

Björn Bjarnason:
Ja, ég veit það ekki, ég ætla ekki að fullyrða neitt um það. Ég þarf nú að sjá betri statistík um það.

Sigurður Hólm Gunnarsson:
Þú hlýtur að hafa skoðað hana áður en þú tókst þína ákvörðun er það ekki?

Björn Bjarnason:
Jú ég gerði það en ég er að tala um hér á landi og það var talið skynsamlegt að stíga þetta skref hér á landi og þetta er ákvörðun sem ég stóð að ásamt öðrum og auðvitað var hún mjög umdeild.

Sigurður Hólm Gunnarsson:
Leyfðu mér þá að einfalda spurninguna. Ef það væri hægt að sýna þér fram á þetta statítískt hér á landi. Þú virðist telja það mikilvægt. Að svona hækkun skilar ekki þessum árangri værir þú þá til í að lækka aftur refsirammann?

Björn Bjarnason:
Ég ætla nú ekki að ræða um einstök brot, ég ætla bara að segja þér það að almennt séð þá er ég ekki mjög refsiglaður maður í þessu tilliti og ég er almennt séð ekki þeirrar skoðunar að það sé endilega skynsamlegt að vera alltaf að hrópa á þyngri og þyngri refsingar. Það er ákveðið viðhorf sem ég hef. [...]

Síðan tekur maður ákvarðanir með tillit til aðstæðna þegar verið er að fjalla um mál eins og þetta sem að þú ert að spyrja um og ef það kemur í ljós að það skilar ekki árangri hér og hefur hvergi skilað árangri þá er ég nú undrandi á því að menn séu yfirleitt að flytja slíkar tillögur þannig að þín rök eru nú ekki alveg skotheld heldur.

Sigurður Hólm Gunnarsson:
Jú mín rök eru þau að ég byggi mína skoðun á rannsóknum sem að sýna þetta.

Björn Bjarnason:
Já, já en aðrir eru með aðrar skoðanir á þessu og byggja þá væntanlega líka á rannsóknum.

Sigurður Hólm Gunnarsson:
Ég skora á þig til að finna afbrotafræðing sem er ósammála því sem ég segi.

Björn Bjarnason:
Ég hef ekki rætt þetta mikið við afbrotafræðinga ég viðurkenni það. En ég hef þessa skoðun á þessum málum að ég tel að menn eigi ekki alltaf að hrópa: „þyngri og þyngri refsingar“ heldur eigi menn að líta á önnur álitamál.

Trúfrelsið og menningin
Ég varð auðvitað að spyrja kirkjumálaráðherrann um afstöðu hans til aðskilnaðar ríkis og kirkju, þó ég hafi nú fyrirfram vitað hvar hann stendur. Það var hins vegar mjög áhugavert að heyra skoðanir hans á stjórnarskránni. Sjálfur hef ég alltaf haldið að stjórnarskráin sé mikilvægt réttindaplagg, sem hefur það hlutverk að vernd almenning gegn ágangi yfirvalda og áhrifahópa, en alls ekki eitthvert sagnfræðiskjal. Stjórnarskráin á að fjalla um almenn réttindi, ekki sérréttindi. Björn Bjarnason: er þessari túlkun ekki sammála og telur að stjórnarskráin sé „náttúrulega rammi utan um ákveðna menningararfleifð.“

Björn um stjórnarskrána og tengsl ríkis og kirkju:

Björn Bjarnason:
Ég hef nú flutt ræður sem kirkjumálaráðherra sem ganga út á það að ég er ekki talsmaður þess og sé ekki að það sé það sem brýnast er þegar rætt er um trúmál þjóðarinnar að aðskilja ríki og kirkju.

Sigurður Hólm Gunnarsson:
Finnst þér eðlilegt að eitt trúfélag sé sett skör hærra en önnur í lýðræðisríki?

Björn Bjarnason:
Varðandi þetta eru ákvæði stjórnarskrárinnar tvíþætt, almennt er þessu lýst yfir með Þjóðkirkjuna og síðan er trúfrelsi í landinu og síðan hefur samið sérstaklega við Þjóðkirkjuna útfrá ákveðnum og skýrum forsendum og svo eru aðrir sem eru að koma sem eru að gera fjárhagslegar kröfur til ríkisins. Af því að málið snýst um það, eftir því sem ég skynja það, að menn telja sig mismunandi setta á fjárhagslegum forsendum. Samningurinn á milli ríkisins og Þjóðkirkjunnar byggist á mjög skýrum og ótvíræðum forsendum. Ef að menn telja að slíkir samningar séu ekki við hæfi og þeir brjóti í bága við lög að þá er hægt að láta þriðja aðila dæma um það, líta á það og fara með það fyrir dómsstóla. Ef þetta er það sem er mönnum þyrnir í augum varðandi trúfrelsi í landinu nú þá höfum við tæki hér til að takast á við það og ræða um það og við eigum að gera það.

Ég er ekki þeirrar skoðunar og hef aldrei veri málsvari þess að við slitum sambandi ríkis og kirkju.

Sigurður Hólm Gunnarsson:
En finnst þér eðlilegt að það sé minnst sérstaklega á eitt trúfélag eða eina kirkju í Stjórnarskránni og njóti sérstakrar verndar?

Björn Bjarnason:
Ég sé ekkert að því. Mér finnst eins og þú veist væntanlega, sem áhugamaður um þetta, að það er verið að ræða þetta mikið í Evrópu, og varðandi stjórnarskrá Evrópusambandsins. [...]

Þá er spurningin um það hvernig þeir ætla að minnast á kristna trú í stjórnarskránni eða ekki. Vatíkanið og páfadómur og kristnir menn hafa lagt áherslu á að það sé minnst á þetta í stjórnarskránni, en það má ekki einusinni. Það er talið ganga of langt en páfinn, las ég nú einhvers staðar, hann hefur fundið svar við þessu því hann er að hugsa um að fara á þing Evrópuráðsins og lýsa því yfir að Robert Schuman, sem var einn af stofnendum Evrópusambandsins, eigi að fara í helgra manna tölu. Þannig að það er hægt að gera þessa hluti með ýmsum hætti að kirkjan viðurkenni það sem vel er gert á stjórnmálavettvangi og stjórnmálamenn viðurkenni það sem vel er gert að því er varðar uppruna og menningarlegar forsendur þeirra þjóðríka sem þeir stjórna. Þetta er ekki bara trúarlegt atriði heldur líka menningarlegt og þjóðernislegt.

Sigurður Hólm Gunnarsson:
Það er rétt Björn, en þú hlýtur að vita það að stjórnarskrá er ekki plagg sem á að upphefja einhverja menningararfleifð, stjórnarskrá er það ekki ákveðið réttindaplagg sem á að tryggja öllum réttindi?

Björn Bjarnason:
Þarna ert þú kominn út á hættuleg svið, því að stjórnarskrá er náttúrulega rammi utan um ákveðna menningararfleifð. Því að stjórnarskrá hún er samin á ákveðnum menningarlegum forsendum og þess vegna er hún öðruvísi hér heldur en annarsstaðar, því það er verið að reyna ná utan um þá menningararfleifð sem þessi þjóð vill standa vörð um og hún áréttar það í sinni stjórnarskrá að hún vilji gera það. Nú svo geta menn verið orðnir aAMuga þeirri arfleifð eins og þeir urðu aAMuga kónginum og settu þá forseta inn án þess að útfæra það með þeim hætti sem hefði þurft að gera. En varðandi þetta að ef þjóðin verður aAMuga þessu að þá mun stjórnarskrárgjafinn, þingið og væntanlega þjóðin, afnema þetta en ég er ekki talsmaður þess. Ég er talsmaður þess að þetta sé áfram í stjórnarskránni en það er eins og hvert annað viðhorf mannsins tímabundið. Ef það eru aðrir sem að ná meirihluta hér og vilja afnema þetta að þá gera þeir það. Þá endurspeglar það ekki þá vitund um íslenskt þjóðlíf sem ég tel að sé í góðu lagi að endurspegla í stjórnarskrá.

Sigurður Hólm Gunnarsson:
Ég verð þá að fá að spyrja þig, værir þú Björn Bjarnason sáttur við það ef að eftir einhver ókomin ár yrðu til dæmis múslimar hér í meirihluta að þeir myndu vilja berja það í gegn að Múhameð yrði sérstaklega minnst í stjórnarskrá? Væri það þá í lagi þín vegna?

Björn Bjarnason:
Á ég að segja þér það, að þá væri það ekki það samfélag sem við búum í núna.

Sigurður Hólm Gunnarsson:
Nei, að sjálfsögðu ekki.

Hinrik Már Ásgeirsson:
Á stjórnarskráin ekki einmitt að vera vernd minnihlutans gegn meirihlutanum? Hvernig getur þá Þjóðkirkja notið réttinda á sama tíma og stjórnarskráin á að vernda minnihlutahópa?

Björn Bjarnason:
Þeir eru verndaðir líka með stjórnarskránni. Við megum ekki gleyma því.

Hinrik Már Ásgeirsson:
Já en hinir njóta meiri verndar.

Björn Bjarnason:
Nei. Stjórnarskráin hún verndar trúfrelsið. Þannig að hún tekur þetta fram um þessa trú, þessa kristnu trú, þessa kirkjudeild, en hún verndar trúfrelsi og það er alveg ótvírætt að það er trúfrelsi í landinu, stjórnarskrárverndað trúfrelsi.

Sigurður Hólm Gunnarsson:
Það er ekki óvéfengjanlegt…

Björn Bjarnason:
Við getum verið ósammála um þetta og það er sjálfsagt að vera það, þetta er bara eitt af þessum málum sem þarf að ræða og velta fyrir sér.

________

Um Nei ráðherra:
http://www.skodun.is/nei_radherra/

Hægt er að nálgast viðtalið við Björn Bjarnason hér:
Nei ráðherra 5

Af einhverjum ástæðum geta íslenskir þegnar ekki lagt fram kæru um helgar þar sem rannsóknarlögreglan er í fríi. Að þessu komst undirritaður þegar hann gerði tilraun til þess að kæra áðurnefnda hótun daginn eftir að hún barst. Rannsóknarlögreglan var auk þess í páskaleyfi fram á þriðjudag og urðu fórnarlömb ofsókna því einfaldlega að bíða þar til helgihaldi lauk. Það var þó ekki aðeins fjarvera rannsóknarlögreglu þennan laugardagsmorgun sem hefur valdið mér hugarangri. Það sem mér þykir verst er að gefið var í skyn að jafnvel þótt að rannsóknarlögreglan hefði verið á staðnum hefði ekkert verið gert. Mér var beinlínis sagt að ég hefði líklegast ekkert upp úr því að kæra.

Máttleysi lögreglu
Vinalegi lögreglumaðurinn sem ég ræddi við benti mér á að ef formaður FÍÞ myndi hringja aftur yfir páskana gæti ég látið opna fyrir símann minn á þriðjudeginum og þá gæti lögreglan rekið símtalið ef formaðurinn myndi hringja í ÞRIÐJA SINN eftir þann tíma. Ég reyndi að segja lögreglumanninum að ég óttaðist nú ekki beinlínis símhringingar frá títtnefndum formanni en það hafði engin áhrif. Hann sagði mér að ég hefði ekkert að óttast og að ég gæti komið aftur á þriðjudaginn ef ég vildi enn kæra.* Ég spurðist þá fyrir um hvort það væri ekki hægt að bóka komu mína á lögreglustöðina þennan daginn en svo var ekki. Lögreglumaðurinn lofaði því þó að hann skyldi ,,muna eftir mér“.

Ég kann að vera of kröfuharður á þjónustu lögreglunnar en ég átta mig ekki alveg á því hvers vegna lögreglustöðin var yfirleitt opin þessa páskahelgi. Ekki var hægt að kæra og ekki heldur hægt að bóka komu mína. Það eina sem ég hafði upp úr þessari heimsókn var vinalegt spjall. Ég hefði alveg eins getað hringt í vinalínuna.

Réttarstöðu fórnarlamba ógnað?
Fyrir því má færa nokkuð sannfærandi rök að réttarstöðu almennings sé beinlínis ógnað ef fórnarlömb geta ekki leitað til lögreglu og kært afbrot, eða í það minnsta látið taka skýrslu af sér, strax eða stuttu eftir að það á sér stað. Fjöldamörg afbrot verða aðeins upplýst með frásögn aðila af atburðum og í slíkum tilfellum skiptir tíminn miklu máli. Minni manna er brigðult og menn eru fljótir að gleyma og afbaka einföldustu atriði ef ekki er brugðist við á réttan hátt, t.d. með því að skrifa niður lýsingu á atburðinum strax eftir að hann á sér stað. Afbrot eiga sér augljóslega ekki aðeins stað á virkum dögum og því ljóst að maður sem verður vitni að atburði á föstudagskvöldi en fær ekki að segja lögreglu frá því fyrr en í fyrsta lagi á mánudegi verður nokkuð auðveldlega gagnrýndur í réttarsalnum.

Frásagnir vitna eru sérstaklega mikilvægar þegar aðeins tveir aðilar, gerandi og þolandi, eru til frásagnar um atburð. Í slíkum tilfellum stendur aðeins orð gegn orði og því hlýtur mat lögreglu á áreiðanleika vitna að vera sérstaklega mikilvægt. Dæmi um slík afbrot eru t.d. hótun á borð við þá sem undirritaður fékk síðastliðinn föstudag en einnig má nefna mjög alvarlegan glæp eins og t.d. nauðgun.

Ég hef áður rætt og efast um réttarstöðu þolenda kynferðisafbrota hér á þessum síðum og hefur reynsla mín undanfarna daga fullvissað mig um að hún sé alls ekki nógu góð. Segjum sem svo að konu sé nauðgað eða hún beitt annars konar kynferðislegu ofbeldi á föstudagskvöldi. Daginn eftir ákveður konan að fara niður á lögreglustöð og kæra atburðinn en þegar þangað er komið er henni tjáð að enginn rannsóknarlögreglumaður sé á vakt og hún geti bara komið aftur eftir helgi. Enn fremur er henni tjáð að þar sem hún hafi ekkert annað vitni að atburðinum og að á henni séu engir líkamlegir áverkar sé lítill tilgangur með því að kæra. Slíkt hafi einfaldlega ekkert upp á sig, en hún geti þó leitað til lögreglu aftur ef maðurinn sem hún sakar um nauðgun angrar hana frekar í framtíðinni. Slík viðbrögð hljóta að hafa mjög neikvæð áhrif og letja fórnarlambið til þess að kæra málið.

Nú er ég ekki að segja að viðbrögð lögreglu við nauðgunarkærum séu eins og ég hef lýst hér. Að mér læðist þó sá grunur að ef viðbrögð lögreglu við nauðgunarkærum séu eitthvað í líkingu við þau viðbrögð sem undirritaður fékk síðastliðinn laugardagsmorgun að þá sé komin ein skýring á því hvers vegna kynferðisofbeldi er eins sjaldan kært og raun ber vitni.

Afbrot er afbrot jafnvel þótt það geti reynst erfitt að sanna það fyrir rétti og eiga því allir að hafa skýlausan rétt á því að kæra ef þeir telja að á sér sé brotið. Lögreglan er mikilvægari starfstétt en svo að þýðingarmikill hluti starfsemi hennar liggji bara niðri stóran hluta vikunnar. Því afbrot, ekki frekar en eldsvoðar, eiga sér ekki aðeins stað á skrifstofutíma.

Ég velti því upp þeirri spurningu hvort réttarstaða fórnarlamba sé ekki óþarflega skert, meintum sakborningum í hag, hér á landi og hvort dómsmálayfirvöld telji núverandi ástand viðunandi? Ég hlýt einnig að spyrja að því í hvers konar réttarríki við búum ef lögreglan leggst nánast í dvala á frídögum á meðan, veitingastaðir, sjoppur og kvikmyndahús eru í fullri starfsemi?

*Að gefnu tilefni skal tekið fram að undirritaður lagði fram kæru á þriðjudaginn. Var mér mjög vel tekið á lögreglustöðinni og vinnubrögð lögreglu til fyrirmyndar þann daginn að mínu mati.

,,…vísbendingar eru um hið gagnstæða“
Í skýrslunni sem dómsmálaráðuneytið kynnti í síðasta mánuði kemur skýrt fram að þyngri refsingar verða ekki til þess að draga úr ítrekunarbrotum þeirra sem hafa verið dæmdir fyrir lögbrot. Dómsmálaráðherra hefði ekki þurft að lesa annað en niðurstöður rannsóknarinnar til að vera það ljóst.

,,Niðurstöður þessarar rannsóknar benda til þess að ítrekunartíðni þeirra sem ljúka fangavist á Íslandi sé mjög svipuð því sem tíðkast meðal annarra þjóða, jafnvel þó að sumar þessara þjóða beiti talsvert þyngri refsingum en Íslendingar.“ *

,,Engin merki sjást um að þyngri refsingar dragi úr ítrekunartíðni en vísbendingar eru um hið gagnstæða. Þyngri refsingar eru því ekki líklegar til að draga úr líkum á ítrekun.“ **

Hvaða ályktanir getum við dregið af þessu? Í stuttu máli aðeins tvær. Tökum fyrst jákvæðari ályktunina: Ef dómar vegna fíkniefnabrota verða þyngdir má gera ráð fyrir auknum kostnaði samfélagsins án þess að nokkuð gott hljótist af. Svo er það neikvæðari ályktunin: Ef dómar vegna fíkniefnabrota verða þyngdir má gera ráð fyrir auknum kostnaði samfélagsins samhliða aukningu í afbrotum tengdum fíkniefnum. Þeir sem dæmdir eru fyrir hin ýmsu afbrot verða líklegri til að brjóta af sér aftur.

Það er reyndar rétt að taka strax fram að skýrslan fjallar aðeins um ítrekunartíðni, þ.e.a.s. hversu margir þeirra sem hafa verið dæmdir fyrir brot brjóta aftur af sér. Því er rétt að fara varlega í að alhæfa út frá þessari einu skýrslu. Hins vegar hefur réttilega verið bent á þungir dómar hafa ekki þau fælingaráhrif sem sumir vilja meina. Þessi skýrsla áréttar það.

Að sjást gera eitthvað
Það hefur stundum verið sagt um stjórnmálamenn að sjái þeir ekki leið til að leysa vandann sjái þeir oftast í staðinn leið sem virðist leysa vandann. Af tveimur kostum þurfi sá síðari ekki endilega að vera verri. Nú ætla ég ekki að segja að þetta sé ástæðan að baki því að dómsmálaráðherra hyggst þyngja refsingar við fíkniefnabrotum. Það kann að vera skoðun hennar að þetta sé besta leiðin til að leysa vandann. Það vill bara svo til að sú skoðun er ekki á rökum reist.

* Skýrsla til íslenskra stjórnvalda um rannsókn á ítrekunartíðni afbrota. Dómsmálaráðuneytið, október 2000. Baumer, Eric; Helgi Gunnlaugsson, Kristrún Kristinsdóttir, Wright, Richard. Bls. 2.

** Sama.

Því verður ekki haldið fram hér að það dóms- og refsikerfi sem við búum við í dag sé gallalaust. Það eru á því óteljandi vankantar sem ekki verður fjallað nánar um að þessu sinni. Það er þó eflaust nokkuð almennt samkomulag um það í hinum vestræna heimi (sem og víðar) að fyrirkomulag refsinga í dag sé mun betra og mannúðlegra en það var fyrr á tímum þegar glæpamenn fengu refsingu í anda þess sem Damien mátti þola.

Þetta eru menn þó ekki sammála um alls staðar í heiminum. Það var sagt frá því í norskum fjölmiðlum fyrr á þessu ári að þúsundir manna í Afganistan hafi mætt til að sjá opinbera aftöku manns sem hafði verið fyrir dæmdur fyrir morð. Aftakan fór fram á knattspyrnuvelli og var framkvæmd með því sniði að 10 ára gamall sonur hins myrta var látinn skjóta sakborninginn þrisvar sinnum með riffli í hnakkann. Hann fékk til þess aðstoð hermanns Talibana.

Það segir einnig frá því í fréttinni að sem “upphitun” fyrir aftökuna hafi “skurðlæknar” íklæddir svörtum grímum og einkennisbúningum aflimað mann sem dæmdur hafði verið fyrir rán. Báðir dómarnir voru samþykktir af Mulla Muhammad Omar, æðsta trúarleiðtoga Talibana.

Þessari frásögn svipar óneitanlega til frásagnar Foucaults af örlögum Damien, nema hvað hún er verri að því leytinu til að 10 ára snáði var látinn sjá um sjálfa aftökuna.

Efir lestur slíkra frásagna hlýtur hugsandi fólk að spyrja sig að því hver tilgangur slíkra refsinga sé. Hafa opinberar refsingar/pyndingar einhverskonar forvarnargildi sem fangelsisdómar hafa ekki? Hvaða tilgangi þjónar það að láta 10 ára son fórnarlambsins sjá um verklegu hlið refsingarinnar? Eru glæpir minna algengir í Afganistan en þeir eru til dæmis í Bandaríkjunum, og ef svo er, er það vegna refsiaðferðanna?

Markmið refsinga almennt (hvar sem er í heiminum) hlýtur fyrst og fremst að vera að fæla fólk frá því að fremja glæpi. Annað markmið er hefnd. Það er, hefnd samfélagsins fyrir athæfi sem er ólöglegt. Þar að auki er endurhæfing væntanlega eitt af markmiðum refsinga. Refsing þjónar augljóslega litlum tilgangi fyrir einstakling og samfélag ef glæpamaðurinn lærir ekki af reynslunni og heldur áfram á glæpabraut eftir afplánun refsingar (sem ekki felur í sér aftöku).

Reynsla Bandaríkjamanna undanfarin ár hefur sýnt að hertar refsingar skila ekki tilætluðum árangri. Bandarísk yfirvöld hafa hert refsingar svo um munar í þeim tilgangi að fækka glæpum, sérstaklega í tengslum við vímuefnaglæpi. En allt kemur fyrir ekki. Glæpum fjölgar og fangelsi eru yfirfull. Afleiðingin er því fleiri vandamál, ekki færri. Það virðast sem sagt ekki vera nein tengsl á milli þess hve harðar refsingar eru og tíðni glæpa. Út frá þessu má ætla að opinberar refsingar/pyndingar (sem verða að teljast mjög strangar) hafi ekki meira forvarnargildi en refsingar innan veggja fangelsa eða dauðaklefa.

Refsingar á borð við þær sem sagt hefur verið frá hér þjóna nokkuð örugglega engum tilgangi sem endurhæfing. Einstaklingur sem er pyndaður og/eða aflimaður opinberlega verður vart betri samfélagsþegn fyrir vikið. Hann/hún er líklegri til að geta ekki tekið virkan þátt í samfélaginu eftir slíka reynslu (til dæmis er handalaus einstaklingur varla mjög vinnufær).

Eftir stendur hefndarmarkmiðið með refsingunni. Það vakir vart annað fyrir samfélögum, sem leggja slíkar refsingar á glæpamenn, en hefnd. En hvaða tilgangi þjónar hefndin? Margir myndu segja að fórnarlömbum glæpsins (eða aðstandendum þeirra) sem verið er að refsa fyrir líði betur eftir að hefndin hefur átt sér stað.

Ætli pollanum sem skaut morðingja föður síns í hnakkann fyrir framan þúsundir (blóðþyrstra) áhorfenda líði betur í dag?