Sjá: http://skodun.is/einelti/einelti-helviti-a-jord-myndband/

Umfjöllun um einelti á www.skodun.is

Á miðvikudaginn síðasta hélt Mannréttindaskrifstofa málþing  með yfirskriftinni Dagur án eineltis.  Ég komst því miður ekki á það málþing en mér skilst að það hafi heppnast vel. Var þar meðal annars sýnt úr heimildarmynd Viðars Freys Guðmundssonar sem enn er í vinnslu. Vinnuheiti  myndarinnar er Einelti: ofbeldi meðal barna.  Sýnist mér að um metnaðarfulla mynd sé að ræða sem mun án vafa vekja töluvert umtal þegar hún kemur út (vonandi síðar á árinu).

Í dag buðu svo Liðsmenn Jerico, Landssamtök foreldra eineltisbarna og uppkominna þolenda, upp á stórgóðan fyrirlestur um Einelti á vinnustöðum, heimilum og skólum og sjálfsvíg, forvarnir og sorg. Fyrirlesararnir voru kaþólsku prestarnir Sr. Tony Byrne og systir Kathleen Maguire, en þau hafa lengi unnið með þolendum eineltis ásamt því að hafa sinnt öðru mannúðarstarfi. Ég fór á þennan fyrirlestur og var afskaplega ánægður með hann.  Fyrirlesturinn var bæði skemmtilegur og gagnlegur. Ekki skemmdi fyrir að fyrirlesararnir geisluðu af manngæsku og kærleik.  Ég stefni að því að fjalla betur um fyrirlesturinn síðar.

Svo var einnig í dag fjallað um reynslusögur mínar í DV. Umfjöllunin er byggð á greinum sem ég birti fyrir nokkru hér á Skoðun. Ég veit reyndar ekki hvort ég sé mjög ánægður með fyrirsögnina. Svolítið dramatísk. En svona var þetta samt stundum.

Vonandi geta þessar sögur vakið einhverja til umhugsunar:

Eineltisminningar 1: Siggi slef

Eineltisminningar 2: Ég hataði leikfimi

Eineltisminningar 3: Eftirminnileg slagsmál

Eineltisminningar 4: Þegar girt var niður um mig

Eineltisminningar 5: Veggurinn

Nánari umfjöllun um einelti má svo finna hér:

Einelti – www.skodun.is

Um heimildarþáttinn:  Einelti – Helvíti á Jörð

Einelti í grunnskólum kemur okkur öllum við. Einelti getur haft mjög alvarleg og varanleg áhrif á þá sem lenda í því. Þegar foreldrar senda barn sitt í skólann treysta þau því að það sé í öruggu umhverfi. En því miður er það ekki alltaf þannig.

Markmiðið með þessum heimildarþætti er að varpa ljósi á einelti. Hvað veldur því, hvaða áhrif það hefur og hvað hugsanlega er hægt að gera til að draga úr því.

Tekin hafa verið viðtöl við þekkta sem óþekkta Íslendinga sem tengjast einelti á einn eða annan hátt. Fórnarlömb, aðstandendur, sálfræðinga, kennara og marga fleiri.

Höfundar eru Kristbjörn H. Björnsson og Sigurður Hólm Gunnarsson. Þeir sjá um allan undirbúning og framkvæmd þáttarins.

Upptökur og tæknistjórn eru í höndum Björns Ófeigssonar og Sigurðar Pálmasonar hjá 8mm productions.

Það er einlæg von okkar að þessi heimildarþáttur verði til þess að vekja fólk til umhugsunar um alvarlegar afleiðingar eineltis og um nauðsyn þess að öllum ráðum verði beitt til þess að koma í veg fyrir að börn verði fyrir slíkri reynslu.

Sigurður Hólm Gunnarsson (siggi@skodun.is)

Kristbjörn H. Björnsson (khb@hi.is)

Eineltisreynsla getur haft djúpstæð áhrif á þá sem verða fyrir henni. Ég veit að eineltisreynsla mín hefur haft meiri áhrif á mig en ég hef oft þorað að viðurkenna. Eineltið hefur greinilega líka haft áhrifa á vini mína. Það er ljóst þegar fullorðnir rólyndismenn tala af fullri alvöru um að berja einstakling sem fór illa með þá þegar hann var krakki, fyrir tveim áratugum síðan.

Hvað er hægt að gera?
Einelti er að mínu mati viðráðanlegt vandamál. Það er hægt að koma í veg fyrir einelti með skipulögðum aðgerðum. Það er einkum tvennt sem vantar í íslenskt skólakerfi sem gæti dregið verulega úr einelti. Það vantar aga og þjálfun í mannlegum samskiptum.

Efla þarf aga
Agaleysi er ríkjandi í skólum á Íslandi. Auðvitað er misjafnlega staðið að agamálum í skólum en að mínu mati er almennt alltof lítið áhersla lögð á setja börnum skýrar hegðunarreglur. Börn þurfa skýrar og auðskiljanlegar reglur. Agi þarf alls ekki að vera neikvæður. Ég er ekki að tala um að kennarar eigi að öskra á nemendur sína eða beita niðrandi refsingum, heldur vil ég að börnum séu settar skýrar reglur um hvað má og hvað má ekki.

Kennum mannleg samskipti
Það kemur mér sífellt á óvart hve lítil áhersla er lögð á að þjálfa börn í mannlegum samskiptum. Ef það er eitthvað sem allir þurfa að kunna, þá er það að kunna að koma fram við náungann og læra að bera virðingu fyrir sjálfum sér og öðrum. Ég er sannfærður um að ef aukin áhersla yrði lögð á að kenna börnum að tjá sig og hugsa rökrétt myndi það draga verulega úr einelti. Enda er einelti fyrst og fremst viðbrögð barna við óöryggi og vanlíðan.

Alltof oft er því haldið fram að ekki sé hægt að kenna tjáningu og rökræna hugsun, því þessir hæfileikar séu meira eða minna meðfæddir. Þetta er kjaftæði. Rökhugsun og tjáning eru mikilvægir hæfileikar sem eru verulega háðir þjálfun og fræðslu.

Sjá nánar:
Umfjöllun um einelti á www.skodun.is

Það hefði vitaskuld verið um skemmtilegra að fá viðbrögð Þorgerðar við þessum hugmyndum en skólastarfsmenn hafa stundum brugðist illa við þeirri gagnrýni minni að skortur sé á kennslu í mannlegum samskiptahæfileikum í skólum. Sumir hafa, því miður, túlkað málflutning minn sem árás á kennara og skólastjórendur en það er auðvitað ekki markmiðið.

Í grein minni „Orsök eineltis“ svara ég þeirri algegnu spurningu hvort það sé ekki hlutverk heimila frekar en skóla að sjá um kennslu í mannlegum samskiptum:

„Svarið við þeirri spurningu er auðvitað jú. Það væri óskandi ef foreldrar gætu séð um að kenna börnum sínum allt sem þau þurfa á að halda til að takast á við lífið. Flestir þeirra geta það hins vegar ekki.

Ástæðurnar eru margar, þó einkum tvær. Í fyrsta lagi hafa ekki allir foreldrar tíma til að kenna börnum þessa hluti, til dæmis vegna mikils vinnuálags. Í öðru lagi skortir þá oft þekkingu til að miðla þessum hæfileikum til barna sinna. Kennsla í mannlegum samskiptum krefst mikillar þekkingar og tíma, ekki síður en kennsla í stærðfræði eða tungumálum. Þetta gleymist oft, eða fólk álítur að allt sem tengist mannlegum samskiptum séu meðfæddir eiginleikar. Það er hins vegar ekki rétt. Ef eitthvað er, þá er flóknara að kenna samskiptahæfileika en t.d. stærðfræði og það tekur líklegast einnig meiri tíma.

Menntastofnanir eru því kjörinn vettvangur fyrir slíka þjálfun og fræðslu. Það er þó að sjálfsögðu ekki við kennara að sakast. Einfaldlega vegna þess að kennarar fá ekki úthlutaðan tíma, né kennslugögn til að takast á við þetta mikilvæga viðfangsefni. Þar að auki er þjálfun kennara í samskiptahæfileikum, í því hvernig á að halda uppi aga í skólastofu og hvernig á að koma fram við börn vægast sagt af skornum skammti.“

Í lýðræðisþjóðfélagi er fátt eins mikilvægt og þekking í mannlegum samskiptum, færni til að tjá sig og hæfileikinn til að meta allar þær upplýsingar og allan þann áróður sem við verum fyrir með gagnrýnu hugafari. Kennsla í mannlegum samskiptum er því ekki aðeins skynsamleg heldur nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi.

Sjálfur hef ég lengi verið þeirrar skoðunar að vænlegasta aðferðin til að draga úr einelti sé sú að efla sjálfsvirðingu, öryggi og umburðarlyndi barna.

Að mínu mati orsakast einelti fyrst og fremst af feimni og skorti á samskiptahæfileikum. Því hef ég verið þeirrar skoðunar að taka eigi upp skipulagða kennslu í siðfræði og ekki síst mannlegum samskiptum í skólum.

Sjá nánar:
Orsök eineltis

Eftir að keppninni lauk skellti ég mér í bæinn þar sem ég hitti fullt af góðu fólki. Eins og svo oft áður stoppuðu mig nokkrir vegfarendur og vildu tjá sig um heimildarmyndina mína og reynslu sína af einelti. Oft sorglegar sögur. Það er þó gott til þess að vita að myndin hafi náð til einhverra.

Um leið og ég lýsi mig sammála því að það er til fullt af óhæfum foreldrum þá hefur mér þótt tilgangslítið að vera sífellt að tönglast á þessari augljósu staðreynd. Einfaldlega vegna þess að í fyrsta lagi er lítið sem við sem samfélag getum gert við vanhæfum foreldrum og í öðru lagi dregur sú umræða athyglina frá samfélagslegum orsökum eineltis. Örsökum sem við sem samfélag getum brugðist við. Það er auðvitað þægilegt að kenna einstökum foreldrum um allt og ekkert. Það léttir ábyrgðinni af okkur hinum. Okkur líður betur ef við trúum því að ekkert sé að samfélagi okkar, heldur megi kenna einstökum ,,gölluðum eintökum“ um vandann.

Sagan, reynslan og rannsóknir kenna okkur hins vegar að einstaklingurinn er afsprengi þess samfélags sem hann elst upp við. Því er nauðsynlegt að tekist sé á við alvarlega vanda, eins og einelti, með samfélagslegum aðgerðum. Því hlýtur spurningin að vera: ,,Hvað er það í umhverfi og samfélagi barna sem veldur því að einelti á sér stað?“

Skólinn – samfélag barna
Það er staðreynd að í skólum landsins, þessu stærsta samfélagi barna, er nánast ekkert lagt upp úr því að kenna börnum mannlega samskiptahæfileika. Hvernig þau eiga að umgangast annað fólk, hvernig þau eiga að tjá sig, hvernig þau eiga að hlusta á aðra og bera virðingu fyrir öðrum. Þetta hlýtur að teljast meira en lítið undarlegt. Sérstaklega í ljósi þess að það er yfirlýst stefna grunnskólans, samkvæmt grunnskólalögum, að undirbúa börn ,,undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi.”

Hvað getur hugsanlega undirbúið börn undir líf og störf í lýðræðisþjóðfélagi betur en vönduð kennsla í mannlegum samskiptum? Þar sem nánast engin slík kennsla fyrirfinnst í skólakerfinu virðist vera sem menntamálayfirvöldum þyki kennsla í algebru, dönsku, kristinfræðslu og utanbókar ljóðalærdómur mikilvægari en kennsla í samskiptahæfileikum þegar kemur að því að undirbúa ungt fólk undir að takast á við lífið.

Ég ætla að kasta fram þeirri kenningu að orsök eineltis sé fyrst og fremst feimni, skortur á samskiptahæfileikum og almennt agaleysi. Ég ætla í framhaldi af því að kasta fram annarri kenningu. Þeirri að þar sem nánast ekkert sé skipulega gert til að kenna börnum samskiptahæfileika og viðhalda aga í skólum sé einelti eðlileg og sjálfsögð afleiðing skólakerfisins.

En er þetta ekki mál foreldra og uppalenda?
Nú veit ég að margir spyrja: ,,Já en eiga ekki foreldrar að sjá um að kenna börnum sínum aga og mannleg samskipti?”

Svarið við þeirri spurningu er auðvitað jú. Það væri óskandi ef foreldrar gætu séð um að kenna börnum sínum allt sem þau þurfa á að halda til að takast á við lífið. Flestir þeirra geta það hins vegar ekki.

Ástæðurnar eru margar, þó einkum tvær. Í fyrsta lagi hafa ekki allir foreldrar tíma til að kenna börnum þessa hluti, til dæmis vegna mikils vinnuálags. Í öðru lagi skortir þá oft þekkingu til að miðla þessum hæfileikum til barna sinna. Kennsla í mannlegum samskiptum krefst mikillar þekkingar og tíma, ekki síður en kennsla í stærðfræði eða tungumálum. Þetta gleymist oft, eða fólk álítur að allt sem tengist mannlegum samskiptum séu meðfæddir eiginleikar. Það er hins vegar ekki rétt. Ef eitthvað er, þá er flóknara að kenna samskiptahæfileika en t.d. stærðfræði og það tekur líklegast einnig meiri tíma.

Menntastofnanir eru því kjörinn vettvangur fyrir slíka þjálfun og fræðslu. Það er þó að sjálfsögðu ekki við kennara að sakast. Einfaldlega vegna þess að kennarar fá ekki úthlutaðan tíma, né kennslugögn til að takast á við þetta mikilvæga viðfangsefni. Þar að auki er þjálfun kennara í samskiptahæfileikum, í því hvernig á að halda uppi aga í skólastofu og hvernig á að koma fram við börn vægast sagt af skornum skammti.

Gallað skólakerfi
Skólakerfið er beinlínis gallað, jafnvel stórgallað. Ef það á að berjast gegn einelti, og ekki bara einelti, heldur ofbeldi almennt, agaleysi, áhugaleysi nemenda og áfengis- og fíkniefnavanda barna og unglinga verður að gera stórtækar breytingar. Hvorki átök, heimildarmyndir eða einstakir fyrirlestrar eru raunhæfar langtímalausnir.

Ég hef aldrei verið fyrir að finna einstaka blóraböggla til að varpa skuldinni á. Einelti er ekki kennurum, gerendum, skólastjórnendum eða skólastjórum að kenna. Ekki persónulega (nema í slæmum undantekningatilvikum). Einelti er eðlileg afleiðing þess umhverfis sem við setjum börnin okkar í. Ef við setjum tugi og jafnvel hundruð barna á sama stað, stóran hluta úr degi þeirra, án þess að kenna þeim samskiptahæfileika og aga er einelti ekki aðeins eðlileg, heldur jafnvel nauðsynleg afleiðing þess. Þetta er rót vandans.

*Þessi grein var einnig birt í Morgunblaðinu þann 23. maí 2003. (Aðeins fjórum dögum eftir að hún var send á blaðið)