Ég vona svo sannarlega að þessi grunur minn sé rangur en eftir að hafa hlustað á rök fyrrnefnds fulltrúa dómsvalda er fátt annað sem kemur til greina.

Aðeins um Barnahúsið:

„Sumarið 1997 var lögð fram tillaga um stofnun svokallaðs Barnahúss. Hugmyndin að baki Barnahúsinu er sú að stofnanir samfélagsins aðlagi sig að þörfum barna en ekki öfugt. Barnahúsið er sérhannað til þess að auðvelda börnum það álag sem því fylgir að rifja upp þá sársaukafullu lífsreynslu sem kynferðismisnotkun er.

Fyrir tíma Barnahússins þurftu börn í sumum tilvikum að gangast undir skýrslutöku hjá mörgum mismunandi aðilum. Þar á meðal lögreglu, barnaverndarnefnd, saksóknara, réttargæslumanni, verjanda og dómara. Í Barnahúsinu er tekin skýrsla af barninu, í sérstöku barnavænu herbergi, af sérþjálfuðum starfsmanni sem hefur þekkingu á tjáningarhæfni, hugtakanotkun og minnisþroska barna. Í öðru herbergi er svo aðstaða fyrir fulltrúa ofangreindra aðila þar sem þeir geta fylgst með skýrslutöku og komið á framfæri spurningum án þess að barnið verði vart við. Í Barnahúsinu er einnig góð aðstaða til læknisskoðunar. Í staðinn fyrir að barnið þurfi að fara út um allan bæ í skýrslutökur og læknisskoðun hjá fjölda embættismanna er þetta allt gert í Barnahúsinu af sérþjálfuðum starfsmönnum og í barnvinsamlegu umhverfi.“
(sjá: Hvers eiga börnin að gjalda?)

Fulltrúi dómsvalda viðurkenndi í umræðunni í gær að Barnahúsið skilaði síst verri árangri í því að yfirheyra börn og sagði jafnframt viðtöl tekin í Barnahúsi væru tekin fullgild í dómssal.

Niðurstaðan hlýtur því að vera sú að í það minnsta jafn góðar niðurstöður nást í viðtölum sem tekin eru í Barnahúsi og þeim sem tekin eru í sérhannaða herberginu í héraðsdómi. Hins vegar hefur Barnahúsið þann mikla kost umfram héraðsdóm að með notkun þess er dregið úr óþarfa þjáningu barna sem hafa lent í kynferðislegu ofbeldi.

Hver í ósköpunum eru þá rökin fyrir því að sniðganga Barnahúsið? Þar sem engar skýringar hafa verið gefnar, þá dettur mér bara í hug leti dómara. Vonandi hef ég rangt fyrir mér.

Hlutleysi ógnað?
Jón Steinar hefur haldið því fram í fjölmiðlum að notkun Barnahússins ógni nauðsynlegu hlutleysi réttarins. Hann telur að starfsmenn Barnahússins séu eðlilega hliðhollir meintum ofbeldisþola að því leyti að þeir séu líklegri en dómari til að gera ráð fyrir því fyrirfram að meint kynferðisafbrot hafi í raun átt sér stað. Þessi málflutningur Jóns Steinars er undarlegur því hann veit fullvel, rétt eins undirritaður, að dómari stjórnar öllum þeim viðtölum sem tekin eru við börn í Barnahúsi rétt eins og þegar börnin eru yfirheyrð í Hæstarétti.

Það er vissulega stór munur á því hvernig yfirheyrslur eru framkvæmdar eftir því hvort sú starfsemi fer fram í Hæstarétti eða í Barnahúsi. Í Hæstarétti sér dómari í flestum tilvikum um að yfirheyra meintan ofbeldisþola á meðan sérþjálfaður sálfræðingur sér um yfirheyrslur í Barnahúsi. Það þýðir þó alls ekki að starfsmenn Barnahússins stjórni þeim yfirheyrslum sem þar fara fram. Þvert á móti stjórnar dómari auðvitað yfirheyrslunni og er sá sálfræðingur sem sér um viðtalið hverju sinni í beinu sambandi við dómara í gegn um lítið heyrnartæki. Þannig getur dómari jafnt sem sækjandi og verjandi beðið sálfræðinginn um að spyrja barnið um það sem þeim dettur í hug. Sálfræðingurinn sér svo um að endurorða spurningarnar þannig að þær hæfi vitsmunum og hugtakaforða barnsins. Hvernig þessi aðferð ógnar hlutleysi réttarins er mér hulin ráðgáta?

Áreiðanleiki vitna
Í langflestum af þeim málum þar sem menn eru sakaðir um að misnota börn kynferðislega er vitnisburður barnanna einu sönnunargögnin. Sjaldan finnast líkamlegir áverkar á börnunum sem hægt er að nota sem sönnunargögn og oftar en ekki eru ekki nein vitni að meintum verknaði. Því er það ljóst að vitnisburður meintra ofbeldisþola er lykilatriði þegar kemur að því að sanna sekt eða sakleysi sakbornings.

Það er fyrir löngu vitað að minni manna er afar götótt og að það er frekar auðvelt að fá fólk til að „muna“ eftir atburðum sem aldrei áttu sér stað ef röngum aðferðum við yfirheyrslu er beitt. Þetta vita flestir dómarar, lögmenn, lögreglumenn og aðrir þeir sem fást við yfirheyrslur og gera ráð fyrir í störfum sínum. Það er töluvert auðveldara að klúðra yfirheyrslum yfir börnum en fullorðnum af ýmsum ástæðum. Börn eru, eins og menn vita, óþroskaðari en fullorðnir í margvíslegum skilningi. Börn hafa til dæmis takmarkaðari orðaforða en fullorðnir sem er ein ástæðan fyrir því að ekki er hægt að gera ráð fyrir að þau skilji allt sem við þau er sagt. Jafnvel þó þau gefi það í skyn.

Hér kemur mikilvægi Barnahússins og stafsmanna þess glögglega í ljós. Barnahúsið var ekki, eins og margir vilja gefa í skyn, bara hannað til þess að draga úr þjáningum barna þó það sé auðvitað mikilvæg ástæða. Einn aðaltilgangurinn með stofnun Barnahússins var einmitt sá að auka áreiðnaleikann í vitnisburði barna. Sérþekking starfsmanna Barnahússins gerir þeim kleift að athuga þroskastig og hugtakanotkun barna áður en þau eru spurð spurninga sem tengjast meintu kynferðisafbroti. Starfsemi Barnahússins hlýtur því að auka réttaröryggi almennt, bæði ofbeldisþola og sakbornings.

Illa rökstudd afstaða Jóns Steinars Gunnlaugssonar til Barnahússins virðist því ekki byggjast á margrómaðri réttlætiskennd hans heldur frekar á þeirri staðreynd að hann starfar stundum sem verjandi meintra barnaníðinga. Jón Steinar getur því varla talist hlutlaus í þessum efnum? Sem verjandi meintra barnaníðinga hefur Jón Steinar nefnilega beinan hag af því að vitnisburður barna sé óáreiðanlegur og að auðvelt sé að gagnrýna hann. Ég er ekki að væna Jón Steinar um óheiðarleika en ég efast stórlega um að hann geti, aðstöðu sinnar vegna, tekið hlutlausa afstöðu til starfsemi Barnahússins.

Kjarni málsins
Fréttamenn og þáttastjórnendur virðast sumir hverjir algjörlega ófærir um að fjalla um kjarna málsins. Í fréttum og þjóðmálaumræðum komast hæstaréttarlögmenn og talsmenn yfirvalda sí ofan í æ hjá því að svara einföldum en mikilvægum spurningum um málefni Barnahússins.

Telja hæstaréttardómarar að þeir séu færari við að yfirheyra börn en sérþjálfaðir sálfræðingar? Telja hæstaréttardómarar að hagsmunum barna sé betur gætt með því að yfirheyra börn í Hæstarétti en í Barnahúsi? Telja dómarar eitthvað neikvætt við aðstöðuna í Barnahúsi? Er aðstaðan í Hæstarétti á einhvern hátt betri og ef svo er að hvaða leiti?

Það er að mínu mati nokkuð ljóst að hæstaréttardómarar geta engan vegin rökstutt að þeir séu betur undir það búnir að taka viðtöl við ung börn sem hugsanlega hafa lent í kynferðisofbeldi en þeir sérþjálfuðu sálfræðingar sem vinna í Barnahúsi. Ég efast reyndar um dómgreind þeirra sem halda slíku fram. Það er einnig á hreinu að hagsmunum barna er betur gætt í Barnahúsi en í Hæstarétti. Engin hefur, svo best sem ég veit, haldið því fram að aðstaðan í Hæstarétti sé betri en aðstaðan í Barnahúsi.

Barnahúsið var, eins og margir vita, sérhannað í þeim tilgangi að taka viðtöl og rannsaka börn sem talið er að hafi lent kynferðislegu ofbeldi. Barnahúsið hefur verið lofað af sérfræðingum um allan heim og hafa menn í raun sagt að Barnahúsið sé eitt mesta framfaraskref í barnavernd í ALLRI EVRÓPU.

Athyglisbrestur fjölmiðla
Það er óþolandi hve málefni barna fá oft litla athygli í fjölmiðlum. Einstaka sinnum grípa fréttamenn til æsifréttamennsku þegar þeir sjá tilefni til en þess á milli er umræðan nánast engin. Ástæðurnar eru auðvitað þær að börn eru afskaplega lélegur þrýstihópur og talsmenn barna, þ.e. foreldrar, sálfræðingar og félagsfræðingar, virðast einfaldlega ekki hafa sömu vigt í íslenskri þjóðmálaumræðu og hagfræðingar og innrammaðir hæstaréttarlögmenn.

Ég er sannfærður um að ef málefni barna fengju jafnmikla athygli frá rannsóknarblaðamönnum og hrossagaukurinn eða veiðibrestur laxveiðimanna væri von til þess almenningur fengi skýrari svör frá yfirvöldum. Skýr svör um hvers vegna meiri áhersla er lögð á að spara hæstaréttardómurum sporin en að tryggja velferð barna sem hafa verið misnotuð kynferðislega.

Barnahúsið – stórt skref fram á við í velferð barna
Sumarið 1997 var lögð fram tillaga um stofnun svokallaðs Barnahúss. Hugmyndin að baki Barnahúsinu er sú að stofnanir samfélagsins aðlagi sig að þörfum barna en ekki öfugt. Barnahúsið er sérhannað til þess að auðvelda börnum það álag sem því fylgir að rifja upp þá sársaukafullu lífsreynslu sem kynferðismisnotkun er.

Fyrir tíma Barnahússins þurftu börn í sumum tilvikum að gangast undir skýrslutöku hjá mörgum mismunandi aðilum. Þar á meðal lögreglu, barnaverndarnefnd, saksóknara, réttargæslumanni, verjanda og dómara. Í Barnahúsinu er tekin skýrsla af barninu, í sérstöku barnavænu herbergi, af sérþjálfuðum starfsmanni sem hefur þekkingu á tjáningarhæfni, hugtakanotkun og minnisþroska barna. Í öðru herbergi er svo aðstaða fyrir fulltrúa ofangreindra aðila þar sem þeir geta fylgst með skýrslutöku og komið á framfæri spurningum án þess að barnið verði vart við. Í Barnahúsinu er einnig góð aðstaða til læknisskoðunar. Í staðinn fyrir að barnið þurfi að fara út um allan bæ í skýrslutökur og læknisskoðun hjá fjölda embættismanna er þetta allt gert í Barnahúsinu af sérþjálfuðum starfsmönnum og í barnvinsamlegu umhverfi.

Barnahúsið er fyrirmynd í málefnum barnaverndar
Niðurstöður erlendra rannsókna benda til þess að það geti haft hræðileg áhrif á andlegt ástand barna að þurfa að segja aftur og aftur frá þolraun sinni og þarf enginn að undrast þær niðurstöður. Því hefur Barnahúsið fengið mikið lof frá sérfræðingum um barnaverdarmál bæði hér á landi og erlendis. Erlendis hefur Barnahúsið raunar vakið svo mikla athygli að það er orðið eins konar fyrirmynd í málefnum barnaverndar í Evrópu.

Barnahúsið lagt niður?
Nú er komin upp sú undarlega og jafnframt sorglega staða að Barnahúsið, sem hefur verið talið eitt mesta framfaraskref í barnaverndi í allri Evrópu, verður líklegast lagt niður. Vegna breytinga á lögum um meðferð opinberra mála, sem tóku gildi 1. maí síðastliðinn, færðist ábyrgðin á framkvæmd á skýrslutökum af börnum sem lent hafa í kynferðisofbeldi frá lögreglu yfir til héraðsdómara. Síðan þá hefur verið tekin í notkun sérstök aðstaða til að taka skýrslur af börnum í Héraðsdómi Reykjavíkur. Þetta hefur svo haft það í för með sér að starfsemi Barnahússins hefur nánast lagst niður.

Hvers eiga börnin að gjalda?
Allir þeir sérfræðingar og starfsmenn sem þekkja til málefna barnaverndar eru sammála um að það sé stórt skref afturábak ef Barnahúsið neyðist til að hætta starfsemi. Enn fremur virðist enginn vera opinberlega hlynntur því að leggja Barnahúsið niður, enda engin haldbær rök fyrir því að svo verði gert. Hér hljóta því að hafa átt sér stað alvarleg mistök sem eru að ógna velferð barna hér á landi. Umhyggja fyrir velferð barna er að mínu viti þverpólitísk og því hvet ég stjórnarliða sem stjórnarandstæðinga á þingi til að taka höndum saman og koma í veg fyrir það stórslys sem hér er að eiga sér stað. Tryggjum velferð barna, tryggjum áframhaldandi rekstargrundvöll Barnahússins.