Jafnrétti eða óréttlæti?
Höfundur: Sigurður Hólm Gunnarsson
Efnisorð: Ríkisumsvif
Viðbrögð: Ummæli (
Mikil umræða hefur átt sér stað síðustu daga um jafnrétti kynjanna. Sem betur fer eru nánast allir í dag hlynntir jafnrétti kynjanna en menn hafa þó afar ólíkar skoðanir á hvort ríkisvaldið eigi að beita sértækum aðgerðum til að ná fram jafnrétti og þá til hvaða aðgerða eigi að grípa til að ná settu markmiði. Hægri íhaldsmenn hafa sagt jafnréttislögin úrelt, jafnvel „barn síns tíma“ og aðrir segja að það sé rangt að koma á réttlæti (jafnrétti) með óréttlæti (jákvæðri mismunun).
Er jákvæð mismunun alltaf óréttlát?
Auðvitað er það óréttlátt að hæfur karlmaður sé látinn víkja fyrir jafnhæfri konu bara vegna þess hann er af „röngu“ kyni. Þetta sjá allir. Það þýðir samt ekki að jákvæð mismunun sé alltaf siðferðilega röng. Góð og gild rök eru til fyrir ákveðinni tegund af jákvæðri mismunun. Málið er ekki eins svart-hvítt eins og talsmenn andstæðra fylkinga láta stundum eins og það sé.
Það virðist oft gleymast að konur hafa þurft að sæta óréttlæti svo öldum skiptir. Nánast frá upphafi samfélaga hafa konur verið kúgaðar af karlmönnum. Í sögulegu samhengi er í raun örstutt síðan hætt var að fara með konur eins og eignir, útungunarvélar eða eins og þræla. Þetta verðum við að hafa hugfast þegar rætt er um aðgerðir til að koma á jafnrétti. Konur búa vissulega við lagalegt jafnrétti í dag en er það nóg? Hægt er að svara þessari spurningu bæði játandi og neitandi með fullri samvisku.
Er lagalegt jafnrétti það sama og raunverulegt jafnrétti?
Menn geta rökstutt að þar sem lagalegt jafnrétti sé til staðar sé í raun ekkert sem beinlínis banni konum að ná sömu stöðu í samfélaginu og karlar. Það er rétt, en með sömu rökum má segja að það er ekkert sem bannar manni í hjólastól að ganga upp stiga. Það eru engin lög sem banna honum það en af einhverjum ástæðum getur hann það samt ekki, eða á í það minnsta afar erfitt með það. Svo undarlega vill nefnilega til að stigar eru smíðaðir með fullfrískt fólk í huga og því eiga fatlaðir afar erfitt með að nota þá.
Sama má segja um stöðu konurnar. Vegna sögulegs ójafnréttis er ótal margt í umhverfi okkar sem gerir konum erfiðara að klifra upp metorðastigann en körlum. Hvort sem við viljum vita það eða ekki þá er samfélag okkar afar karllægt. Stjórnkerfið, og þar með valdastöður, er mikið til byggt upp af körlum fyrir karla. Þó að engin lög beinlínis banni konum í dag að taka þátt í samfélaginu af fullum krafti þá eiga þær, meðal annars af ofangreindum ástæðum, erfiðara með það.
Ef engin lög eru sett um jöfn laun karla og kvenna og ef engar sértækar aðgerðir eru notaðar til að auka hlut kvenna í stjórnunarstöðum eða í stjórnmálum má búast við að þróunin í átt að raunverulegu jafnrétti muni taka afar langan tíma.
Þá er hægt að spyrja: Er það sanngjarnt að dætur okkar þurfi að alast upp við þá framtíðarsýn að litlar líkur séu á því að þær verði metnar til jafns við karla vegna sögulegra aðstæðna? Ég held ekki.
Auðvitað er þá líka hægt að spyrja: Er rétt að notast við jákvæða mismunun sem kemur niður á saklausum körlum? Ég held að svarið við þessari spurningu geti einmitt verið já!
Yfirburðir karla í launum, hvað varðar stjórnunarstöður og hvað varðar áhrif hafa nefnilega ekkert að gera með eðlislæga yfirburði karlkynsins. Ástæðan fyrir ofangreindum yfirburðum karla er nefnilega sú sama og ástæðan fyrir stöðu konunnar. Ástæðan er söguleg. Þegar verið er að „brjóta rétt“ karla með jákvæðri mismunun er einfaldlega verið að reyna að flýta fyrir því að raunverulegt jafnrétti náist á milli kynjanna. Höfum það hugfast.
Tímabundnar aðgerðir
Ef réttlæta á aðgerðir yfirvalda sem byggjast á jákvæðri mismunun verður að hafa það í huga að slíkar aðgerðir eiga alltaf að vera tímabundnar. Ég viðurkenni þó að sértækar aðgerðir sem þessar geta verið ansi snúnar. Hvenær á að hætta jákvæðri mismunun? Hvenær hefur raunverulegu jafnrétti verið náð? Hver ákveður það?
Tímabundnar aðgerðir eiga það til að verða ansi langlífar, sumar jafnvel eilífar. Þess vegna er bæði hollt og skynsamlegt að fara varlega út í slíkar aðgerðir. Það þarf að skilgreina markmiðin vel, tilgangur laganna þarf að vera skýr og helst ætti að fylgja öllum slíkum lögum ákvæði sem segir til um hvenær lögin eru orðin óþörf og það megi því þau niður.
Ég vil bara benda á að hugmyndafræði „jákvæðrar mismununar“ liggur ekki til grundvallar núgildandi jafnréttislögum. Allt tal um að þeir sem vilji að þeim lögum sé fylgt aðhyllist slíka mismunun er því á misskilningi byggt.
Á hinn bóginn hafa ýmsir framámenn í þjóðfélaginu talað fyrir jákvæðri mismunun að undanförnu. Í þeim hópi er t.d. Halldór Blöndal forseti alþingis, eins og kom fram á þingi á dögunum. Í máli hans kom þá fram að hann vill frekar ráða ungan umsækjanda en einhvern sem hækkar meðalaldur hæstaréttardómara, jafnvel þótt sá síðarnefndi sé hæfari.
Dómsmálaráðherra vill líka hafa frelsi til að stunda jákvæða mismunun, þ.e. ráða umsækjendur sem honum þóknast án tillits til hæfnismats.
Ég var ekki endilega bara að tala um jafnréttislögin sem hafa verið í umræðunni síðustu daga. Heldur aðgerðir yfirvalda almennt til að hafa áhrif á stöðu kynjanna. Kannski er ég líka eitthvað að ruglast á hugtökum.
Er það ekki dæmi um „jákvæða mismunun“ þegar „jafnhæfum“ umsækjendum er mismunað vegna kyns? Það er ef tveir umsækjendur, ein kona og einn karlmaður, sækja um starf og teljast jafnhæf, þá skuli ráða konuna (þar sem konur eru færri í viðkomandi starfstétt). Fjalla lögin ekki meðal annars um þetta? Ég hélt að þetta væri jákvæð mismunun en viðurkenni að ég er ekki með skilgreiningarnar á hreinu
Við getum líka sagt að íslenskt samfélag sé afar hentugt fyrir hvíta miðaldra karlmenn sem eru háskólamenntaðir og lúterstrúar, giftir og eiga einbýlishús í Grafarvogi eða vesturbænum. Það er hægt að koma með endalaus dæmi um hverjir stjórna og hverjir eigi að stjórna og að það sé verið að brjóta á einum hóp en ekki öðrum og það sé verið að mismuna fólki á einn hátt eða annan. Lagalegt umhverfi er reyndar orðið svo flókið að það er alltaf verið að brjóta á einhverjum. Jafnréttislögin eru t.d. mjög gott dæmi um konum fannst verið að brjóta á sér og þurftu því sérstaka löggjöf til að vernda sig og koma sér áfram. Og í kjölfarið var búið til þetta stórkostlega hugtak jákvæð mismunun. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að ég tel mismunun aldrei geta verið jákvæða heldur er hún alltaf neikvæð og arfa slæm. En hvað er þá jákvæð mismunun að gera í lagaumhverfinu? Við vitum að á sínum tíma þá voru konur undir í þjóðfélaginu og ef þær voru á vinnumarkaðinum þá fengu þær mun verra borgað en karlar vegna þess að þær voru konur! (Það er hægt að taka endalaus dæmi um kúgun kvenna og þess vegna nenni ég ekki að taka fleiri). Og það er ekki langt síðan að farið var að berjast fyrir að konur fengu jafnhá laun og karlar og ótrúlegt að hugsa til þess að enn í dag er launamunur kynjanna til staðar! Það þurfti því einhverja löggjöf á sínum tíma til þess að tryggja konum betri aðgang að atvinnulífinu og til að eyða landlægri mítu um kynbundin störf. Jákvæð mismunun var leiðin sem var notuð til að tryggja að svo mætti fara. Það má líka nefna það að karlar njóta oft góðs af jákvæðri mismunun ekki síður en konur. Þessi leið var farin í Bandaríkjunum á sínum tíma til að tryggja svertingjum aðgang að háskólum. Það sjá það allir í hendi sér og sögulegu ljósi að á 7. og 8. áratugnum þá átti svartur maður ekki mikinn möguleika á að komast í háskóla, þar sem kynþáttur og fordómar samfélagsins buðu hreinlega ekki uppá það. Félagsleg vitund og staða voru þar af leiðandi svo bágborin að ef hann átti að komast áfram á eigin verðleikum þá voru þetta svo harðir og hæfileikaríkir einstaklingar að það var gerð bíómynd um þá sem var að lokum sýnd á RÚV á 10. áratugnum. Ætli það sé ekki búið að gera mynd um alla svarta menn sem komust í háskóla á 7. og 8. áratugnum í Bandaríkjunum? Vegna þess að þeir þurftu að fara svo harða og erfiða leið sem var mörkuð að kynþáttahatri þjóðfélagsins alls. Í dag er hinsvegar verið að tala um að afnema þessi lög í Bandaríkjunum sökum þess að nú eru þau farin að snúast upp í andhverfu sína og það vinnur hreinlega með þér að vera svartur ef þú sækir um inngöngu í háskóla og lögin því farin að vinna gegn hagsmunum hvíta mannsins. Þar af leiðandi getum við gert okkur í hugarlund hvernig myndir RÚV sýnir á næsta áratug.
En jákvæð mismunun er aðeins til þess að tryggja minnihlutahópum aðgang að stöðum í samfélaginu sem þeir hafa ekki haft beinlínis áður. Í þessu tilviki er verið að gera kyn sem einn af „hæfileikunum“ sem einstaklingur þarf að búa yfir til þess að fá starf. Þetta er í raun og veru eins súrt og hugsast getur í dag. Það er sanngjarnara að láta hlutkesti ráða ef einstaklingar eru jafn hæfir fremur en kyn. Það segir sig sjálft að einstaklingur ræður hvað minnstu um það hvernig kynfæri hann fæðist með en með því að gera kyn að ráðandi þætti í starfsmannavali þá erum við í raun fremur að ýta undir fordóma og viðurkennum að kyn skipti öllu máli þegar við viljum að kyn skipti ekki máli. Reyndar væri gaman að vita hvort að þetta stæðist stjórnarskrá þar sem fólki er með þessum lögum greinilega mismunað eftir kynferði.
Ég verð að taka undir með þér Sigurður að fyrst við neyddumst til að setja lögin á þá ættu þau aðeins að vera tímabundin. En einsog ég sagði áðan þá finnst mér fremur réttlætanlegt að láta heppni ráða ferðinni en kyn.
Orðskrípið „jákvæð mismunun“ er notað yfir lög sem gera stjórnvöldum kleift að ráða einstakling sem ekki telst vera hæfastur í stöðu til að leiðrétta hlutföll (kynja, kynþátta eða eitthvað annað) sem stjórnvöld telja bagaleg af einhverjum orsökum.
Slík mismunun var t.d. notuð til að leiðrétta hlutverk blökkumanna í háskólum í Bandaríkjunum en gilti raunar einnig um afkomendur fyrrverandi nemenda sem fengu skólavist fram yfir umsækjendur sem voru hæfari. Núverandi Bandaríkjaforseti komst t.d. inn í einn af virtustu háskólum þar í landi á slíkum „kvóta“.
Jafnfréttislögin sem eru í gildi á Íslandi snúast ekki um „jákvæða mismunun“, þau gefa aðeins heimild til að leiðrétta slík hlutföll ef um jafn hæfa einstaklinga er að ræða og hlutföll kynjanna í tiltekinni starfsgrein eru mjög skökk (t.d. lágt hlutfall karla í kennarastétt). Það getur með engu móti talist „jákvæð mismunun“ þegar litið er til slíkra þátta til að gera upp á milli jafnhæfra einstaklinga.
Ég legg því til að fólk leggi niður tal um „jákvæða mismunun“ í þessu sambandi. Hugtakið á hreinlega ekki við.
Sverrir, má ekki segja að þetta séu tvö mismunandi form af jákvæðri mismunun?
A) Þegar ráða/velja má einstaklinga sem tilheyrir ákveðnum hóp fram fyrir aðra þrátt fyrir að viðkomandi sé ekki hæfastur.
og
B) Þegar alltaf skal ráða einstakling sem tilheyrir ákveðnum hóp þegar umsækjendur eru „jafn hæfir“ (hvað sem það nú þýðir).
Tilgangurinn með aðferð A og aðferð B er sá sami en aðferð A gengur hins vegar lengra. Þannig sé ég þetta í það minnsta.
Orðasambandið „jákvæð mismunun“ hefur í dag fengið afskaplega neikvæða merkingu í hugum margra og þess vegna eru menn á móti því að það sé notað. Hvaða orð eigum við þá að nota um aðferð B hér fyrir ofan? Tillögur óskast
Ef að einstaklingur er ráðinn í stöðu sökum þess að hann er karl eða kona þá er klárlega um jákvæða mismunun að ræða. Þetta eru atriði sem einstaklingur hefur ekkert með að segja og þessvegna á kynferði eða allt slíkt, t.d. kynþáttur, ekki að vera ráðandi þáttur hvort einstaklingur sé ráðinn eða ekki. Það að einstaklingur sé ráðin á örlögum sem hann ræður engan vegin við hlýtur að skilgreinast sem mismunun (í þessu tilviki jákvæð).
Lögin eru ekki sanngjörn gagnvart einstaklingum, körlum eða konum, í dag. Ef kona sækir t.d. um kennarastöðu og er hafnað þar sem jafnhæfur karl fær stöðuna þá er hún persónulega að gjalda fyrir það að fleiri konur en karlar hafa starfað sem kennarar í gegnum tíðina. Slíkt er fáránlegt, allavega miðað við þær þjóðfélagsaðstæður sem við búum við í dag.
Ég sagði áðan að lögin hefðu sjálfsagt verið nauðsynleg á sínum tíma og þá til að auðvelda konum aðgang að vinnumarkaði og jafna út launamun. En við hljótum að spyrja okkur um réttlætinguna fyrir því að einstaklingum sé mismunað eftir kynferði. Ég fyrir mitt leyti svara því þannig að kynferði megi ekki vera úrslitaatriði og einn af „hæfileikunum“ sem þarf að bera til að hljóta hnossið. Ýmsum þjóðfélagshópum hefur verið mismunað eftir kyni, kynþætti, trú og lífsskoðunum í gegnum tíðina og leiðin útúr þeim hryllingi er ekki sú að halda því áfram með lagabókstaf.
Þessi röksæmdafærsla byggist á þeirri hugmynd að á Íslandi búi tveir hópar manna, sem lifa í andstöðu og mikilli samkeppni þ.e. Kvennfólk og Karlmenn. Ef menn eru sammála þessari hugmynd þá er náttúrulega hægt að vísa til einhvers sögulegs ójafnréttis til þess að rökstyðja „jákvæða“ mismunun þ.e. hópurinn sem kúgaði endurgreiðir hónum sem var kúgaður. Staðreyndin er hinsvegar sú að það búa bara einstaklingar á Íslandi og þegar „jákvæðri“ mismunun er beytt þá borgar einstaklingurinn sem verður fyrir barðinu á þeirri mismunun. Það er nokkuð ljóst að sá hinn sami stóð ekki fyrir kúgun kvenna á 18. öld. Á sama hátt þá er bara einn einstaklingur sem græðir á þeirri mismunun þ.e. konan sem taldist jafnhæf. Þjóðfélagið situr eftir mun fátækara og hugtakið um jafnrétti er gert ódýrara.
Þetta tengist á endanum þeirri hugmynd að jafnrétti snúist ekki um jafnrétti til tækifæra heldur jafnrétti til niðurstöðu.
Þetta er áhugaverð umræða.
Ef að lögin voru nauðsynleg „á sínum tíma“ af hverju eru þau þá ekki nauðsynleg í dag? Það er ljóst, ef við lítum meðal annars til launakannana, að jafnrétti í raun er ekki til staðar. Óútskýrður munur sem ekki er hægt að rekja til annars en kyns er enn nokkuð mikill. Menn mega deila um hvort umrædd afskipti yfirvalda séu besta leiðin til að jafna kjör kynjanna en mér þykir ljóst að rökin sem hafa verið notuð til að réttlæta „jákvæða mismunun“ séu enn til staðar, þó misréttið sé vissulega mun minna en það hefur áður verið í gegnum tíðina.
Það er ákveðinn munur á þessu „misrétti“ yfirvalda og því misrétti sem til að mynda konur hafa orðið fyrir í gegnum tíðina. Aðferðirnar sem yfirvöld nota í dag snúast um að jafna stöðu fólks á meðan aðferðir forferða okkar snérust um að viðhalda sérréttindum og yfirburðum ákveðins hóps. Andi þeirra aðferða sem ýmsir jafnréttissinnar vilja nota í dag hlýtur að vera sá að þegar jafnrétti er orðið ásættanlegt (sem ég viðurkenni að er erfitt að skilgreina) að þá sé hvers konar „jákvæð mismunun“ (svo við höldum áfram að nota það „orðskrípi“) óþörf og óviðeigandi.
Nei er það? Þetta er þín túlkun. Ég viðurkenni að stundum virkar umræðan á mann eins og að baráttan um jafnrétti einkennist af „við á móti þeim“ hugsunarhætti. Ég held að allir aðilar verði bara að passa sig á því falla ekki ofan í þá gryfju.
Þetta er alveg rétt en það er samt ekki óhugsandi að samfélag (og einstaklingar innan þess) taki nokkra ábyrgð á syndum forfeðranna. Stundum hafa ríkisstjórnir þjóða sem hafa kúgað minnihlutahópa þurft að greiða afkomendum hinna kúguðu bætur. Bætur sem eru greiddar af skattgreiðendum sem eru afkomendur þeirra sem kúguðu. Sem dæmi hafa Þjóðverjar þurft að greiða himinháar bætur vegna mannréttindabrota nasista og svo hafa bandarískir skattgreiðendur þurft að borga afkomendum indíána bætur vegna þess hvernig var farið með þá fyrir hundruð árum síðan.
Er þetta endilega svo ósanngjarnt?
Þó það sé rétt að „sá hinn sami stóð ekki fyrir kúgun kvenna á 18. öld“ þá má ekki heldur gleyma að sá hinn sami hefur líklegast „grætt“ nokkuð á kúguninni, því hann fæðist jú inn í samfélag þar sem karlar hafa það einfaldlega betra. Auðvitað er það ekki viðkomandi karli að kenna persónulega en um leið hlýtur sú spurning að vakna hvort við berum ekki öll einhverja samfélagslega ábyrgð.
Að lokum
Svo vil ég taka það skýrt fram að ég er enginn sérstakur stuðningsmaður „jákvæðrar mismununar“. Ég held hins vegar að stundum eigi aðgerðir yfirvalda til að jafna stöðu ólíkra hópa rétt á sér. Hugmyndin er ekki eins „fáránleg“ og „óréttlát“ eins og svo margir vilja meina þessa dagana.
Ég minni líka jafnaðarmenn allra flokka á að stuðningur þeirra við ríkisstutt skólakerfi hlýtur að teljast eitt dæmi um „jákvæða mismunun“. Allir fá aðgang að menntun óháð efnahag foreldra. Allir þurfa að greiða skatta til að fjármagna skólana jafnvel þó að viðkomandi einstaklingar beri enga persónulega ábyrgð á því að sumir hafa efni á góðri menntun og aðrir ekki.
Þessi umræða minnir okkur þó á hvað það er mikilvægt að ræða öll afskipti ríkisvaldsins með opnu og gagnrýnu hugafari. „Ríkisvaldið er ill nauðsyn“
Þótt ég sé ákafur fylgismaður jafnréttis kynjanna finnst mér stundum eins og það vilji falla í skuggann að önnur jafnréttisbarátta er til sem skiptir síst minna máli, en það er státtabaráttan. Það sem vantar er ekki fleiri kvenkyns kapítalistar.
Launamunur kynjanna er enn þó nokkur, það er alveg rétt. En til þess að leiðrétta þann mun þá hlytur leiðin að vera sú að atvinnurekendum sé skylt að borga jafnt kaup fyrir sömu vinnu, óháð kynferði. Það ætti að vera óþarfi að setja lög sem mismuna fólki eftir kynferði til þess að jafna laun. Lögin ættu að beinast að rótum vandans og koma í veg fyrir að atvinnurekendur geti komist upp með að halda launum kvenna niðri. Þegar ég segi að lögin um „jákvæða mismunun“ hafi kannski átt við á sínum tíma, þá vil ég meina að menn hafi hreinlega ekki vitað betur og stjórnmálamenn krafðir um aðgerðir til að taka á vandanum (sem að sjálfsögðu er til staðar).
Staða kvenna hefur batnað á undanförnum árum og áratugum en miðum aðeins við tímann þegar lögin voru sett. Síðan þá hefur staða þeirra batnað og lagast en samt má greina að enn er munur með kynjunum og þá helst hægt að tína til launamuninn. En þó að staðan hafi batnað og lagast þá hallar enn á konur í þjóðfélaginu. En þarf það að þýða að lög sem mismuna fólki eigi rétt á sér? Að mínu mati er svarið nei. Lögin eru hreinlega úrelt. Þau eru ekki til þess fallin að jafna stöðu fólks á neinn hátt heldur til þess að mismuna því á þeim forsendum kynferðis. Það eina sem þessi lög hafa gert er að viðurkenna og viðhalda fordómum sem hafa viðgengist um ár og aldir og snúast um að einstaklingar séu metnir eftir kyni en ekki hæfileikum.
Ég get ekki verið sammála því að yfirvöld í dag eru að reyna að jafna stöðu fólks ólíkt því sem yfirvöld forðum reyndu að gera. Það er ekki hlutverk yfirvalda að ráða fólk í vinnu fyrir atvinnurekendur heldur er þeirra að tryggja að allir geti sótt um vinnu á sömu forsendum. Það getur verið að hægt sé að réttlæta lög sem mismuna fólki en mismunun er alltaf mismunun. Ég er ekki tilbúinn að samþykkja slíkt. Jafnrétti felst ekki í því að jafn margir karlar og konur vinni á sama vinnustað heldur fyrst og fremst að konur og karlar eigi jafna möguleika á að geta unnið við vinnustaðinn, óháð kyni. Markmiðið er ekki að komast að fyrirfram gefinni niðurstöðu heldur réttri niðustöðu og það eru þessi lög ekki að gera.
Nú tel ég mig vera jafnaðarmann og styð ríkisstyrkt menntakerfi. Ég sé samt ekki alveg hvernig það tengist því að ég sé á móti mismunun. Það hvernig skattfé sé varið er eitt sem gengur yfir alla. Jákvæð mismunun tengist því að hópur fólks sé tekinn framyfir annan. Menntakerfið er ekki góð samlíking því þar erum við að tala um framtíðarmöguleika barnanna okkar sem hafa ekki öfluga rödd í þjóðfélaginu af eðlilegum ástæðum. Með menntakerfinu erum við að reyna tryggja þeim sem besta möguleika til þess að geta fótað sig í lífinu þegar kemur að því að þau þurfa að fóta sig sjálf. Og ég held að engin geti verið á móti því enda ekki verið að mismuna neinum á sama hátt og það er verið að mismuna fólki eftir kynferði með lögum um jákvæða mismunun.
Kristbjörn, við erum nú held ég bara sammála um jákvæða mismunun. Ég hef aldrei verið mikill aðdáandi slíkri ríkisafskipta og hef reyndar ekki stutt tillögur sem fela í sér jákvæða mismunun þegar ég hef verið að starfa á vettvangi stjórnmála.
Það eru þó margir áhugaverðir fletir á þessu máli sem mér finnst nauðsynlegt að ræða án fordóma. Umræðan um jafnrétti er oft svo tilfinningaþrungin að menn eiga erfitt með að fjalla um málið af yfirvegun. Það er mín tilfinning í það minnsta.
Sumir vilja herða jafnréttislög ótæpilega og innleiða jákvæða mismunun á sem flestum sviðum á meðan aðrir (til dæmis Frjálshyggjumenn) vilja leggja öll jafnréttislög niður. Þetta er oft fáránleg umræða.
Þessi grein var framlag mitt til gagnlegrar umræðu. Hvort það hefur svo tekist er óljóst
Þér hefur nú tekist alveg ágætlega til við að skapa gagnlega umræðu Sigurður
Mig langar bara segja að mér finnst miður þegar reynt er að taka á vandanum með aðferðum sem eru ekki til þess fallnar að á réttlætanlegan hátt. Sú lausn sem jákvæð mismunun átti að hafa í för með sér er gott dæmi um slíkt. Annað gott dæmi eru nýju vændislögin án þess að ég ætla að fara ræða þau hér. Hinsvegar verð ég að segja að lög eru enn nauðsynleg í þjóðfélaginu og við þurfum að styðjast við lög í nánast öllum okkar athöfnum. Ríkisvaldið þarf að gefa fólki leikreglur sem það fylgir svo í daglegu lífi. Það er svo endalaust hægt að rökræða hversu stíf og ströng þessi lög eigi að vera. Án þessara afskipta ríkisvaldsins þá gengi samfélagið hreinlega ekki upp, allavega ekki einsog við þekkjum í dag. Afnám þessara afskipta felur í sér anarkisma og mannkynið er klárlega ekki til þess fallið að ráða við slíkt stjórnarfyrirkomulag. Þess vegna eru ríkisafskipti nauðsynleg til að menn viti þekki reglurnar.
Ég er alveg sammála þér að umræðan er oft fáránleg á sitthvorum öfgavængnum og stundum hreint rugl. En ef menn setja upp vandamálið og greina það þá er tilgangurinn með jafréttislögunum aðallega fólgin í tveimur atriðum; að jafna launamun og tryggja aðgang beggja kynja að sömu störfum. Ég sagði áður að enn er töluverður launamunur á milli kynjanna. Með gildistöku laganna hefur ekki tekist að eyða honum. Af hverju? Ef lögunum var ætlað að gera það þá hefði það orðið mjög einfalt: Borga skal jöfn laun fyrir sömu vinnu, óháð kynferði eða öðrum óyfirstíganlegum þáttum. Vandamálið liggur annarsstaðar einsog ég sagði áður, það liggur hjá atvinnurekendum og þar með talið opinberum stofnunum.
Hitt atriðið snýr að aðgangi að störfum. Það leysir að mínu mati engan vanda að einstaklingar séu ráðnir eftir kyni á vinnustaði til að jafna kynjamun. Við vorum báðir sammála um það Sigurður að svona lög ættu aðeins að vera tímabundin fyrst þau voru sett á á annað borð. En hvað gerist þega þau verða afnumin og það má ráða einstakling af hvoru kyni sem er. Ætli atvinnurekendur hugsi þannig að þeir fari eftir niðurfelldum lögum sem kúguðu þá forðum til þess að viðhalda jöfnum hlutföllum á vinnustað? Ég stórlega efa það.
Til að vinna á fordómum milli kynjanna (sem eru fáránlegir) þá þarf fyrst og fremst fræðslu og umræðu hjá ungu fólki. Við breytum ekki aldagömlum siðum á einni nóttu heldur þarf að fræða komandi kynslóðir þannig að hugarfarið breytist. Það er í raun fáránlegt að ekki sé kennt í grunnskólum fag þar sem tekið er á kennslu í mannlegum samskiptum og virðingu fyrir náunganum því að á meðan kynjabaráttan heldur áfram þá grossera fordómarnir líka áfram. Meðan við lítum ekki á fólk sem einstaklinga heldur hópa sem berjast innbyrðis, þá verður alltaf togstreita þar á milli. Þarna liggur vandamálið.
Ég er ekki *hlynntur* jákvæðri mismunun sem slíkri. Hins vegar tel ég að ef ríkinu er á annað borð ætlað að taka virkan þátt í jafnréttisþróun, sé þessi leið varla verri en aðrar. Með öðrum orðum, að þeirri forsendu gefinni að lausnin sé í höndum ríkisins, þá hugsa ég að jákvæð mismunun sé góð. Ég held hins vegar að ríkið sé harla ólíklegt til að blessa þessa þróun. Bæði er ríkisvaldið oft og tíðum ekki sérstaklega skilvirkt og á dampkatli þess eru margar glufur. Ef aðgerðir ríkisins falla ekki í kramið hjá almenningi stranda kannski á óvinsældum; hins vegar, ef jafnrétti er það sem almenningur vill, er hann þá ekki fullfær um að gera það án afskipta ríkisvaldsins?
Alla vega, það sem ég hef í huga er að vandamálið er ekki bara að karlar hafi meiri völd en konur. Það er einnig að karlar hafa meiri völd en aðrir karla, að bleiknefjar hafa meiri völd en aðrir og svo framvegis. Ef fólk á að komast áfram á eigin verðleikum er það ekki lausn að fjölga kvenkyns kapítalistum. Eignarhald á atvinnutækjum er það sem þarf að ráðast á; binda enda á þá tíð að sumir eigi allt en sumir eigi ekkert. Binda enda á að sumir ráði yfir öðrum eða ráðskist með aðra. Valdaeinokun einnar stéttar, sem byggir á ófrelsi annarrar, er það sem stendur jafnrétti fyrir þrifum. Jafnrétti kynja, kynþátta, stétta — í stuttu máli, jafnrétti fólks. Það finnst mér, og það er sá björn sem við ættum að reyna að vega.
Hér virðist vera í gangi hugtakaruglingur. Ég er ekki hissa á því enda hef ég ekki alltaf verið með þessi hugtök á hreinu sjálf. Sverrir Jakobsson hefur þegar bent á það í þessarri umræðu að jákvæð mismunun er ekki stunduð á Íslandi. Hún er hins vegar í lögum annars staðar, t.d. í Svíþjóð. Í jákvæðri mismunun felst að ef mjög hallar á annað kynið (kynþáttinn etc.) í tilteknu námi eða starfi þá megi veita fulltrúa þess kyns (kynþáttar etc.) starfið eða aðgang að námi fram yfir hina ef þessi fulltrúi uppfyllir lágmarkskröfur til starfsins/námsins. Þetta hefur eðlilegar verið mjög umdeilt og hefur enda ekki verið sett í lög á Íslandi. Þar er hins vegar í gildi regla um að ef tvö af sitt hvoru kyninu eru jafnhæf þá eigi það sem er af því kyni sem minna er af að fá starfið. Þetta er ekki jákvæð mismunun enda ekki verið að mismuna neinum. Einhvern veginn þarf að velja á milli og ljóst að á Íslandi virðist sú óskráða regla hafa gilt að velja eigi kallinn ef einhver vafi leiki á um hvern eigi að velja. Er ekki allt í lagi að breyta því?
Sæl Ingibjörg. Þetta er allt skilgreiningaratriði. Það er nú samt augljóst að umrædd aðferð er tegund af jákvæðri mismunun, þó hún gangi ekki eins langt og aðrar aðferðir. Það að velja alltaf konu umfram karl þegar umsækjendur eru „jafnhæfir“ hlýtur að teljast mismunun. Hvort slík mismunun er alltaf alslæm er svo annað mál.
Mætti ekki einfaldlega láta hlutkesti ráða, eins og Kristbjörn lagði til í umræðunni hér fyrir ofan? Þá er augljóslega ekki verið að mismuna neinum.
Verð að taka undir með þér Sigurður. Ég get ekki séð að það sé ekki mismunun ef velja á fólk eftir kyni ef það telst jafn hæft. Hinsvegar skal ég taka undir að við göngum ekki eins langt og aðrir í að mismuna á „jákvæðan“ hátt en við gerum það samt. Rökin fyrir því að þetta teljist ekki til jákvæðrar mismununar standast ekki alveg. Við ættum kannski að segja að þetta sé bara mismunun í stað þess að bæta við að hún sé jákvæð í þokabót?! Í besta falli er hægt að taka undir að hér á landi erum við með stigsmun á jákvæðri mismunun miðað við önnur lönd. Mismununin er samt til staðar (NB gagnvart báðum kynjum) og ef menn vilja ekki kalla hana jákvæða, nú þá stendur eftir að þetta sé bara mismunun (enda „orðskrípið“ jákvæð mismunun algjör mótsögn í sjálfu sér).