Eitt atvinnuráðuneyti
Höfundur: Sigurður Hólm Gunnarsson
Efnisorð: Atvinnu- og efnahagsmál, Ríkisumsvif
Viðbrögð: Ummæli (
Áhugavert hefur verið að fylgjast með orðaskiptum Össurar Skarphéðinssonar og Guðna Ágústssonar í fjölmiðlum í dag. Össur gerðist svo djarfur að leggja til að atvinnuráðuneytin yrðu sameinuð en Guðni vill ekki heyra á það minnst. Sannleikurinn er sá að landbúnaðarráðuneytið, sjávarútvegsráðuneytið og iðnaðarráðuneytið eru lítið annað en sérhagsmunaráðuneyti sem stimpla tillögur frá forystumönnum viðeigandi atvinnugreina. Mun eðlilegra væri að hafa eitt öflugt atvinnuráðuneyti sem hefði fyrst og fremst hagsmuni neytenda fyrir brjósti.
Þessi hugmynd er gömul og hefur verið rædd víða, meðal annars hér á Skoðun í greininni Sameinum atvinnuráðuneytin sem var birt nóvember 1999. Einnig hefur verið fjallað um nauðsyn þess að markaðsvæða landbúnaðarkerfið (sjá: Markaðsvæðum landbúnaðinn) en þá hugmynd þorir næstum því enginn stjórnmálamaður að ræða opinskátt af ótta við að vera stimplaður sérstakur óvinur bænda.
Mig langar nú bara að vita eitt.
Hefði Össur þorað að leggja þetta til ef Guðni hefði verið viðstaddur?
Er ekki mál að ganga enn lengra og leggja atvinnuafskiptaráðuneytin niður alfarið? Það gætir enginn hagsmuna neytenda betur en neytendur sjálfir.
Er ekki bara um að gera að ganga alla leið og leggja niður öll atvinnuafskiptaráðuneyti? Það gætir enginn hagsmuna neytenda betur en neytendur sjálfir, nema síður sé. Það hlýtur þá að vera langsamlega farsælast að atvinnurekendur þurfi að gera neytendur ánægða frekar en að fá að sjúga ríkisspenann og fá þannig greitt frá neytendum hvort sem reksturinn er þeim að skapi eða ekki.
Leggja niður atvinnuráðuneytin? Það væri einstaklega góð hugmynd í ljósi þess hvernig olíufélögin fóru með neytendur! Það er alltaf gaman að þessum frjálshyggjumönnum þegar þeir segja neytendur vera besta mælikvarðann á heiðarleg viðskipti. Þrátt fyrir að öll olíufélögin í landinu hafi staðið fyrir glæpsamlegu athæfi og héldu olíuverði alltof háu í marga áratugi þá héldu neytendur ennþá að versla við þau! Neytendur héldu líka áfram að kaupa grænmeti þó að það væri langt yfir markaðsverði áður en upp komst um sviksamlegt athæfi grænmetissala!
Sem betur fer þá höfum við ráðuneyti og opinberar stofnanir til að hafa eftirlit og umsjón með að reynt sé að fylgja settum reglum.
Hugmynd frjálshyggjumanna um að neytendur ráði alltaf för þarfnast verulegrar endurskoðunar af þeirra hálfu enda ekki í neinum takti við raunveruleikann, ekkert frekar en kommúnistaávarpið á sínum tíma!
Kristbjörn H. Björnsson
Neytendur hafa að minnsta kosti frjálst val um hvort þeir versla bensín eða agúrkur á uppsettu verði. En skattgreiðendur (sem er sami hópurinn og neytendur) hafa nákvæmlega engan valkost annan en að greiða fyrir hinn þunga kostnað af sérhagsmunaráðuneytunum, þar sem stjórnmálamenn ákveða eftir eigin sannfæringu hverjir af sérstökum vinum sínum fá greiða og hverjir ekki. Og auðvitað fá skattgreiðendur sendan reikninginn.
„Neytendur“ hafa að sjálfsögðu val um það hvaða flokka þeir kjósa og geta þannig haft áhrif á stefnu þeirra. Það á að vera markmið stjórnvalda að vernda almannahagsmuni en ekki sérhagsmuni einstaka fyrirtækja eða atvinnugreina. Það ætti því að vera tilgangur atvinnumálaráðuneytis. Hins vegar þýðir kannski lítið að ræða þessi mál við þá sem eru fyrirfram sannfærðir um andríkisstefnu frjálshyggjunnar.
Neytendur og kjósendur eru nefnilega ekki sami hópurinn, því margir neytendur og þar með skattgreiðendur hafa ekki kosningarétt.
En er það virkilega það sem við viljum stefna að, að hver neytandi þurfi að fara í gegnum stjórnmálaflokka til að hafa áhrif með einu atkvæði af hundrað þúsund hvaða verð skal greitt fyrir hitt og þetta?
Nú er því þannig háttað eðli málsins samkvæmt að þinni neyslu stýrirðu sjálfur einn, og er þá lítið sem flokkar og atkvæði geta gert til að hafa þar áhrif, enda engin ástæða til að almannahagsmuni þurfi að íhuga þegar þú kaupir gúrku eða banana handa sjálfum þér.
Neytendur hafa mun takmarkaðra vald til að hafa áhrif á einokunaraðstöðu stórfyrirtækja en þú virðist halda. Fjölmörg verðsamráð hefðu aldrei sannast ef ekki væri fyrir eftirlitsstofnanir á vegum ríkis. Ég og meirihluti Íslendinga erum því þeirrar skoðunar að slíkar eftirlitsstofnanir geti verið nauðsynlegar. Það breytir því ekki að ég gagnrýni stofnanir á vegum ríkisins sem gera lítið annað en að verja hag einstaka atvinnugreina á kostnað neytenda.
Neytendur hafa fullt vald til að versla eða ekki við hvern sem er. Ef verðlag er hátt er það vegna þess að menn eru tilbúnir að greiða það verð. Hvað varðar bensín þá er eflaust mun hagstæðara að versla af einokunaraðila á Íslandi en að flytja bensínið inn sjálfur.
En er ekki ráð að athuga hvers vegna það er? Hvers vegna er aðgengi að eldsneytismarkaði á Íslandi jafn lélegt og raun ber vitni? Eru Skeljungur eða Olís að bola út aðilum sem vilja ólmir flytja bensín til Íslands? Nei, en það er ríkið, með iðnaðarráðuneytið sem sverð og skjöld, að gera með reglugerðum, kvöðum og gjöldum sem halda úti nýjum (og sérstaklega erlendum) aðilum. Það auðvitað gagnast mikið þeim sem þegar hafa yfirstigið þær hindranir og eru með einokunarstöðu, en það gagnast neytendum nákvæmlega ekki neitt.
Menn verða að hætta þeim hugsunargangi að það sé hægt að skikka menn til samkeppni. Þannig kvaðir gera illt verra. Samkeppni kemur ef aðstæður leyfa. Það er þá verðugra verkefni að skapa þær aðstæður með því að losa um höft og rífa niður reglugerðagirðingar.
Auðvitað er það rétt að neytendur hafa fullt frelsi til að versla við hvern sem er en það er ekki málið. Þetta virkar nefnilega líka í hina áttina að fyrirtæki geta þröngvað verði uppá neytendur vegna þess að þeir geta illilega verið án vörunnar. Bensín er gott dæmi um það, gjald fyrir debetkortafærslur er annað gott dæmi. Þessi frjálshyggjudraumur sem hægt er að rekja til A. Smiths er nefnilega ekkert nema útópía einsog kommúnisminn.
Það að halda því fram að olíufyrirtækin á Íslandi hafa ekki reynt að koma í veg fyrir að fá samkeppnisaðila á markaðinn er fásinna einsog dæmið með Irving-oil sýndi. Það er líka hægt að taka dæmi með tryggingafélögin á Íslandi til að sýna að þessi fyrirtæki reyna hvað þau geta til að hamla gegn samkeppni.
Það sorglegasta við allt þetta frjálshyggjuraus er að allar athafnir mannsins þurfa að vera háðar samkeppni. Ef þjónusta er ekki á samkeppnismarkaði þá er það léleg þjónusta. Til hvers að skapa aðstæður til að búa til samkeppni ef allt er sómanum þá þegar? Gott dæmi úr nútímanum er sú umræða sem snýr að upptöku skólagjalda á háskólastigi. Fyrir nokkrum árum voru lög rýmkuð til að leyfa fólki að reka einkarekna háskóla og taka skólagjöld (og fá líka fjármagn frá ríkinu notabene). Þeir sem tóku að sér að reka slíka skóla gátu sagt sér nákvæmlega hvað þeir voru að fara útí, allar forsendur lágu fyrir. Í dag koma þessir góðu menn hinsvegar fram og kvarta yfir samkeppni við ríkið með rekstri háskóla og finnst það ekki sanngjarnt. Fyrir vikið blossar upp umræða um að allir, ekki bara þetta litla brot háskólastúdenta sem stundar nám í einkaskólum, fari að borga skólagjöld! Þrátt fyrir að þjónustan hafi verið í stakasta lagi fram að þessu.
Eitt grundvallaratriði sem ekki hefur komið fram og gleymist yfirleitt þegar verið er að tala um samkeppni. Það er hvað orðið þýðir. Samkvæmt A. Smith þá var það sérstaklega hentugt fyrir neytandann að sem virkust samkeppni ríkti. Framleiðendur áttu í eðli sínu að keppa innbyrðis um hylli neytenda með því að selja hana á hagstæðasta verðinu og ná að lokum undirtökum á markaðinum þar til annar framleiðandi kæmi fram og mundi bola þeim sem fyrir voru af markaðinum sem samkeppni og hagræðingu með hagsmuni neytenda að leiðarljósi. Gott og vel. En kennig A. Smiths er mjög gölluð og á sér ekki alveg stoð í raunveruleikanum. Hún gengur aðeins upp við mjög þröngar og sérstakar aðstæður en annars ekki. Það eru mörg atriði sem gleymast algjörlega einsog t.d. eðli mannsins og að það að megintilgangur fyrirtækja er að hámarka gróða sinn. Það eitt og sér er gegn almannahagsmunum neytenda. Einnig gleymir Smith að taka með í reikninginn að framleiðendur hafa frekar hag að því að vinna saman fremur en gegn hvor öðrum. Þeir eiga m.ö.o. sameiginlegra hagsmuna að gæta. Þannig hafa t.d. íslensku olíufélögin sannað að samvinna þeirra á milli er miklu skárri en samkeppni. En hver borgar brúsann? Jú að sjálfsögðu neytendur.
Kristbjörn H. Björnsson