Vændi og félagsleg úrræði
Höfundur: Sigurður Hólm Gunnarsson
Efnisorð: Klámvæðing
Viðbrögð: Ummæli (
Flestir gera sér grein fyrir því að vændi er alvarlegt vandamál. Sem betur fer eru allir sammála því að það er hræðilegt að til sé fólk sem neyðist til að selja líkama sinn. Staðreyndin er hins vegar því miður sú að þessi neyð er til staðar. Hver ástæða neyðarinnar er skiptir ekki höfuðmáli. Siðmenntað samfélag þarf að bregðast við þessari neyð. Ekki með lögum, heldur með félagslegum úræðum.
Femínistar virðast vilja, af einhverjum óskiljanlegum ástæðum, berjast gegn vandanum með því að setja lög. Lagasetning gegn vændi er hins vegar ekki aðeins siðferðislega varasöm heldur einnig fyrirtaks friðþæging. Til hvers að beita félagslegum úrræðum þegar einfaldlega er hægt að banna og fordæma vandann?
Nú veit ég að þetta er einföldum hjá mér. Þeir sem vilja banna kaup á vændi með lögum vilja líklegast einnig beita félagslegum úrræðum. Af umræðunni að dæma virðist áhuginn á mannúðlegum og félagslegum aðferðum hins vegar ekki vera mikill.
Ef áhugi er fyrir hendi er hægt að gera ýmislegt til að hjálpa því fólki sem stundar vændi vegna neyðar. Til að mynda væri hægt að stofna aðgerðarhóp sem hefur það eina markmið að koma upplýsingum til þessa ólánsfólks um hvernig það getur leitað sér hjálpar. Hvernig það getur fengið aðstoð við að koma sér upp úr skuldum, fíkniefnaneyslu og úr viðjum vændis. Ef úræðin sem eru til boða eru markviss og fórnarlömbum vændis gert auðvelt að leita sér aðstoðar væri hægt að gera mikið til að koma í veg fyrir óþarfa böl og þjáningu. Það er ef áhugi er fyrir hendi.
Er ekki heldur ósanngjarnt að leggja þetta þannig upp að áhugi femínista á mannúðlegum og félagslegum aðferðum sé ekki mikill? Þú veist líklega sjálfur að þetta eru afar ómálefnaleg rök. Ekki það að ég sé hlynntur banni við kaup á vændi, síður en svo. Ég hefði viljað sjá pistil sem væri mun vandaðri og byggður á rökum, ekki skítkasti og kaldhæðni.
Sæll „Sleipur“ ólíkt þér verð ég hvorki var við skítkast, kaldhæðni né óvandaðan málflutning í þessum pistli mínum. Ég er að benda á að nánast öll umræðan hefur snúist um hvernig eigi að banna vændi og fordæma það. Ekki hef ég orðið var við umræðuna um félagsleg úrræði.
Lastu yfirleitt pistil minn? Ég segi: „Þeir sem vilja banna kaup á vændi með lögum vilja líklegast einnig beita félagslegum úrræðum. Af umræðunni að dæma virðist áhuginn á mannúðlegum og félagslegum aðferðum hins vegar ekki vera mikill.“
Svo segir þú „Þú veist líklega sjálfur að þetta eru afar ómálefnaleg rök“
Um hvaða rök ertu að tala og hvað er ómálefnalegt við þau?
Að lokum hvet ég fólk með „sterkar“ skoðanir til að skrifa athugasemdir sínar undir nafni.
Heyr heyr, Sigurður.
Það er engin þörf fyrir lagasetningar í þessu máli, né hefur verið sýnt fram á að slíkar lagasetningar komi til með að skila nokkrum árangri.
En það sem er nærri því garanterað að skila árangri er einmitt það sem enginn virðist hafa hug á. Það er að stofna aðgerðarhóp eða hjálparsjóð, óháðan ríkisvaldinu, til að aðstoða þá sem leiðast út í vændi af einskærri neyð. Nægur er samhugurinn virðist vera. Það virðist öðru hverju mannsbarni þykja ákaflega vænt um vændiskonur í neyð og virðast allt vilja fyrir þær gera.
Kolbrún, ef þú ert að lesa þetta, þá hvet ég þig til að stofna með eigin fé hjálparstofnun vændiskvenna. Það væri öruggt til ávinnings, fyrirstöðulaust, og alltsaman án rifrildis, lagasetninga og gnístran tanna.
Þú ert ótrúlega harður í þessari Ayn Rand hugmyndafræði þinni Rúnar. Það er ekki aðeins mannúðlegt heldur einnig hagkvæmt og skynsamlegt að láta ríkið veita öllum félagslega aðstoð.
Þessi últra minnimalismi hefur hvergi gefið góða raun. Þar sem ríkið gerir sem minnst til að tryggja menntun, heilbrigði og lífsgæði þegna sinna eru félagsleg vandamál algeng, misskipting gríðarleg og glæpir mikið vandamál. Má ríkið ekki sjá um neitt að þínu mati? Hvað með lögreglu, dómstóla, menntun, heilbrigðisþjónustu eða félagslega aðstoð.
Eiga einungis þeir sem eiga pening að fá tækifæri til menntunar? Er í lagi að fátækir deyi úr auðlæknalegum sjúkdómum af því þeir eiga ekki pening fyrir læknisþjónustu? Er lögregluvernd aðeins handa þeim sem eiga pening? O.s.frv.
Hvers vegna ertu svona harður á móti afskiptum ríkisvaldsins af velferð almennings? Ertu sannfærður um það að heimurinn yrði betri og réttlátari ef ríkið gerði ekki neitt?
Þetta kemur ekki vændi beint við sérstaklega, en gott og vel.
„Það er ekki aðeins mannúðlegt heldur einnig hagkvæmt og skynsamlegt að láta ríkið veita öllum félagslega aðstoð.“
Það er ekkert mannúðleg við að beita valdi til að þvinga fram mannúð. Félagslega aðstoð má veita án þess að kreista hana úr borgurunum nauðugum. Ég er viss um það að góðviljaðir einstaklingar eins og ég og þú værum tilbúnir að veita öðrum félagsaðstoð án þess að þurfa að vera þvingaðir til þess sérstaklega af ríkisvaldinu. Og fyrst frjálslynd jafnaðarstefna er eins vinsæl og raun ber vitni, þá er enginn skortur á slíkri góðvild og því algjör óþarfi að þvinga hana fram. Þó það væri rangt hjá mér að slík góðvild sé á hverju strái þá er ekkert lögmál neinsstaðar til sem gefur ríkinu leyfi til að þvinga menn til góðvildar.
Einnig hefur ekki verið sýnt fram á að skylduð félagsaðstoð sé hagkvæm. Það eitt að þú teljir hana hagkvæma gefur þér ekki leyfi til að þvinga aðra til að styrkja hana.
„Þar sem ríkið gerir sem minnst til að tryggja menntun, heilbrigði og lífsgæði þegna sinna eru félagsleg vandamál algeng, misskipting gríðarleg og glæpir mikið vandamál.“
Í fyrsta lagi hendirðu fram hugtökum eins og „misskipting“ eins og það sé vel skilgreint. Það gerir ráð fyrir að það eigi sér stað skipting, sem er misskilningur. Það á sér stað framleiðsla og það eiga sér stað viðskipti. Það er alfarið innan hugmyndafræði jafnaðarstefnunnar að það eigi að eiga sér stað skipting af einhverjum toga.
Einnig væri erfitt eða ógerlegt að sýna fram á að félagsleg vandamál og glæpir væru að kenna afskiptaleysi ríkisins. Það er frekar að kenna afskiptasemi þess. Til að mynda í Bandaríkjunum er ekkert sem fæðir glæpaölduna meira en stríð stjórnvalda á hendur óleyfilegri lyfjaneyslu. Og fátt ungar út jafn mörgum félagslegum vandamálum og þær þétt setnu og fokdýru menntaherbúðir sem bandarískir ríkisskólar eru.
„Má ríkið ekki sjá um neitt að þínu mati?“
Að mínu mati má ríkið sjá um hvað sem er sem ekki treður á rétti eins einasta einstaklings. Og að mínu mati er það bráðnauðsynlegt að ríkið sjái um lögreglu og dómstóla til að ganga úr skugga um að menn virði rétt og frelsi hvers annars.
„Eiga einungis þeir sem eiga pening að fá tækifæri til menntunar? Er í lagi að fátækir deyi úr auðlæknalegum sjúkdómum af því þeir eiga ekki pening fyrir læknisþjónustu? Er lögregluvernd aðeins handa þeim sem eiga pening? O.s.frv.“
Er í lagi að aðeins þeir sem eiga peninga geti átt bíl til að komast til vinnu? Skrýtin spurning. Fyrir 100 árum hefði engum dottið í hug að neinir nema moldríkustu auðjöfrar í heimi gætu ekið um á bílum. En þökk sé viðskiptafrelsi eru nú framleiddar bifreiðar sem jafnvel þvottakonur geta fjárfest í. Hefði bifreiðaiðnaðurinn verið þjóðnýttur að hætti sósíalismans sæum við nú fokdýra og lélega bíla og endalausa biðlista eftir þeim. Við sáum þetta vel í Sovét, til dæmis.
Við sjáum það sama í menntakerfinu. Sannleikurinn sem menn forðast er sá að menntun kostar peninga. Og hvergi er menntun dýrari en þar sem ríkið veitir hana.
Og hvers vegna eru sjúkdómar auðlæknanlegir? Þeir urðu það ekki fyrir slysni, og vissulega ekki fyrir tilstuðlan ríkisvaldsins. Ríkiðsvaldið framleiðir ekkert, það eru einstaklingar sem framleiða. Og það voru einstaklingar sem fundu upp lyf sem gera sjúkdóma auðlæknanlega, og þeir eru enn að finna upp. Ekki af einskærri hjartahlýju né vegna þess að ríkið sagði þeim að gera það, heldur vegna þess að þeir hagnast á því.
Ímyndaðu þér til dæmis hvað það kostaði árið 1930 að lækna einfaldar bakteríusýkingar. Sýklalyf voru tækninýjung í þá daga og kostuðu gríðarlegar fjárhæðir. Það var engin tækni til til að fjöldaframleiða „kraftaverkalyfið“ penisillín, sem þá var nýbúið að uppgötva. Aðeins þeir allra auðugustu hefðu haft efni á slíkum lyfjum. Nokkuð útbreiddur sýklafaraldur í Reykjavík hefði kostað öll fjárlögin að lækna með penisillíni. En þessi lyf eru ódýr hér í dag. Og hvers vegna? Vegna þess að ríkið niðurgreiðir þau? Nei, vegna þess að menn voru frjálsir til að halda því sem þeir þénuðu fyrir uppfinninguna, auka framleiðslugetuna og þannig svara þeirri eftirspurn sem fyrir var.
Niðurstaðan er að það er ekki lengur aðeins á færi þeirra allra ríkustu að verða sér úti um sýklalyf. Niðurstaðan er að þvert á forsendur spurningar þinnar að ofan þá hafa minni ríkisafskipti þau áhrif að fleiri, en ekki færri, hafa færi á því að kaupa læknisþjónustu.
Ríkisafskipti eru kostnaðarsöm og í flestum tilfellum óréttlát. Þau þjóna ekki raunverulegum þörfum fólks (það gerir markaðurinn), heldur þörfum sem ímynduð eru af þeim sem ríkisvaldið hafa í hendi sér.
Sæll aftur Rúnar,
Ég held að ég hafi svarað flestum þessum pælingum þínum í greinum mínum. Kannski ég geri það aftur ítarlegar í nýjum greinum þegar ég hef tíma.
Annars eru sum rök þín áhugaverð:
„Að mínu mati má ríkið sjá um hvað sem er sem ekki treður á rétti eins einasta einstaklings. Og að mínu mati er það bráðnauðsynlegt að ríkið sjái um lögreglu og dómstóla til að ganga úr skugga um að menn virði rétt og frelsi hvers annars.“
Að þínu mati já. Ég hlýt þá að spyrja um leið hvort þitt mat sé nægjanleg réttlæting til að „þvinga“ fram slík ríkisafskipti? Er ekki vægast sagt siðferðislega varasamt að kreista skattpeninga úr „borgurunum nauðugum“ til að borga fyrir lögreglu og dómstóla?
„Þó það væri rangt hjá mér að slík góðvild sé á hverju strái þá er ekkert lögmál neinsstaðar til sem gefur ríkinu leyfi til að þvinga menn til góðvildar.“
Samfélag manna byggist ekki á einhverjum guðlegum eða náttúrulögmálum Rúnar. Samfélög eru verk manna. Hvað einstaklingar og ríki „mega“ gera er hvergi skilgreint af náttúrunnar hendi. Við sem byggjum samfélagið hljótum að þurfa að búa til okkar reglur og byggja þær á rökum og siðferðiskennd okkar.
„Einnig hefur ekki verið sýnt fram á að skylduð félagsaðstoð sé hagkvæm. Það eitt að þú teljir hana hagkvæma gefur þér ekki leyfi til að þvinga aðra til að styrkja hana.“
Jú víst. Fjölmargar félagsfræðilegar rannsóknir hafa einmitt sýnt að hagur almennings er mun betri þar sem boðið er upp á góða menntun, heilbrigðs- og félagsþjónustu. Lagaleg réttindi einstaklinga (sem virðast vera einu réttindin sem frjálshyggjumenn telja að allir eigi að hafa) eru lítils virði ef einstaklingarnir hafa ekki þekkingu né tækifæri til að nýta sér þessi réttindi sín. Ólæs maður getur varla lesið stjórnarskránna er það?
Það gefur mér enginn rétt til eins eða neins. Ekki frekar en þú hefur neinn sérstakan rétt á því að þvinga mig til að borga fyrir rekstur dómsstóla. Í samfélögum þar sem hundruð, þúsund eða milljónir manna búa þarf einhvers konar samfélagsþjónustur. Við búum sem betur fer í lýðræði þar sem við fáum að kjósa um hlutina, auk þess sem við getum einfaldlega flutt úr landi ef okkur líkar ekki niðurstaðan. Það er því ekki sanngjarnt að tala um þvingum í þessu samhengi. Skattkerfi okkar er niðurstaða og afleiðing lýðræðisins.
Ég er hins vegar sammála því að það er öllum hollt að velta fyrir sér siðferðislegum afleiðingum skattlagningar. Í grein minni Frjálslyndur flokkur óskast segi ég m.a.:
Þú, Rúnar, virðist telja nægjanlega rík rök fyrir því að skattgreiðendur séu látnir greiða fyrir löggæslu og dómstóla. Ég geng nokkrum skrefum lengra og tel nægjanlega rík rök fyrir því að skattgreiðendur greiði fyrir frjálsan aðgang að menntun, heilbrigðis- og félagsþjónustu. Rök mín fyrir þessum afskiptum eru í stuttu máli að ég tel að börn eigi að fæðast:
„Það gerir ráð fyrir að það eigi sér stað skipting, sem er misskilningur. Það á sér stað framleiðsla og það eiga sér stað viðskipti. Það er alfarið innan hugmyndafræði jafnaðarstefnunnar að það eigi að eiga sér stað skipting af einhverjum toga.“
Skipting á sér stað Rúnar og mun alltaf eiga sér stað. Þú virðist telja (leiðréttu mig ef ég hef rangt fyrir mér) að sú skipting sem fer fram á hinum óheflaða og óafskipta markaði sé alltaf réttlát skipting. Ég er hins vegar ekki þeirrar skoðunar.
Í óhefluðu markaðsumhverfi eru það þeir sem eiga peningana sem setja reglunnar. Þeir ráða launum, vinnuaðstæðum og atvinnutækifærum almennings. Ekki er ég á móti því að menn verði ríkir en ég veit hins vegar að reglur um skiptingu auðsins eru búnar til í öllum tilvikum. Það skiptir ekki máli hvort ríkisvaldið kemur þar að máli eða ekki.
Í flestum vestrænum Evrópulöndum (sem aðhyllast náskyldri hugmyndafræði Stalíns að þínu mati) er hagur almennings einfaldlega betri heldur en í USA þar sem ríkisafskipti eru óumdeilanlega minni. Það er meira um fátækt, barnadauða, lélegan húsakot, glæpi, fáfræði, bókstafstrú en í nánast hvaða öðru „þróuðu“ landi sem er. Vinnutíminn er lengri og lengist stöðugt (á meðan vinnutíminn styttist í Evrópu), frídagar eru margfalt færri, kosningaþátttaka mun minni.
En það er rétt. Það er mun meira af forríku fólki til í USA en í Evrópu og skipting auðsins er þar einnig mun meiri. Munurinn á tekjum 5% ríkustu og 5% fátækustu manna í USA er miklu meiri en sami munur í Evrópu. Hvorki í USA né Evrópu fer skiptingin eftir einhverjum náttúrulögumálum um hvað er „réttlát“ skipting.
„Einnig væri erfitt eða ógerlegt að sýna fram á að félagsleg vandamál og glæpir væru að kenna afskiptaleysi ríkisins. Það er frekar að kenna afskiptasemi þess.“
Það er ekki ógerlegt og hefur margsinnis verið sýnt fram á. Lestu t.d. bókina INEQUALITY BY DESIGN. Í henni er sýnt fram á (með fjöldann allan af rannsóknum) að misskipting, fátækt og tækifæri manna fara fyrst og fremst eftir því hvernig samfélagi það býr við. Misskipting í USA er fyrst og fremst val, val yfirvalda. Rétt eins og minni misskipting í Evrópu er val. Afskiptaleysi Bandaríkjastjórnar á mörgum sviðum hefur gífurleg áhrif á frelsi og framtíðarmöguleika manna.
„Til að mynda í Bandaríkjunum er ekkert sem fæðir glæpaölduna meira en stríð stjórnvalda á hendur óleyfilegri lyfjaneyslu.“
Ég get verið sammála þér þar. Enda hef ég aldrei stutt „stríð gegn fíkniefnum“, þetta veistu Rúnar. Á móti kemur að ég tel að ríkið eigi að skipta sér af fíkniefnaneyslu ungs fólks. En það á að gera með félagslegum aðgerðum. Því rétt eins og á við um vændi þá verða félagsleg vandamál ekki leyst með því að banna þau. Þá er alveg eins hægt að banna hungur með lögum.
„Hefði bifreiðaiðnaðurinn verið þjóðnýttur að hætti sósíalismans sæum við nú fokdýra og lélega bíla og endalausa biðlista eftir þeim. Við sáum þetta vel í Sovét, til dæmis.“
Hérna er ég að tala um eitt og þú um annað. Þú veist fullvel að ég er ekki þjóðnýtingarsinni og því óþarfi og villandi fyrir þig að koma svona dæmi.
„Við sjáum það sama í menntakerfinu. Sannleikurinn sem menn forðast er sá að menntun kostar peninga.“
Allir eru sammála því að menntun kostar peninga. Ég veit í það minnsta ekki um neinn sem er því ósammála.
„Og hvergi er menntun dýrari en þar sem ríkið veitir hana.“
Nú? Getur þú nefnt dæmi? En þó þú hefðir rétt fyrri þér eru það ekki rök gegn því að ríkið tryggi öllum aðgang að menntun. Rök jafnaðarmanna fyrir aðgang allra að menntun byggjast ekki á því að spara peninga, heldur að veita sem flestum tækifæri til að láta að sér kveða.
„Og hvers vegna eru sjúkdómar auðlæknanlegir? Þeir urðu það ekki fyrir slysni, og vissulega ekki fyrir tilstuðlan ríkisvaldsins. Ríkiðsvaldið framleiðir ekkert, það eru einstaklingar sem framleiða. Og það voru einstaklingar sem fundu upp lyf sem gera sjúkdóma auðlæknanlega, og þeir eru enn að finna upp. Ekki af einskærri hjartahlýju né vegna þess að ríkið sagði þeim að gera það, heldur vegna þess að þeir hagnast á því.“
Rétt hjá þér. Á móti kemur að í þeirri samfélagsgerð, sem við á vesturlöndum búum við í dag, þar sem menntun og félagsþjónusta er mikið til á ábyrgð ríkisvaldsins, eru framfarir ótrúlega miklar á flestum sviðum. Mun meiri en nokkurn tímann hefur þekkst áður í sögunni. Vísindamenn og aðrir framtaksmenn búa ekki í tómarúmi. Af hve mörgum vísindamönnum ætli við hefðum misst af ef við byggjum í samfélagi þar sem stór hluti þjóðarinnar gæti ekki menntað sig vegna fátæktar?
„Aðeins þeir allra auðugustu hefðu haft efni á slíkum lyfjum.“
Og þér finnst það sanngjarnt?
„En þessi lyf eru ódýr hér í dag. Og hvers vegna? Vegna þess að ríkið niðurgreiðir þau? Nei, vegna þess að menn voru frjálsir til að halda því sem þeir þénuðu fyrir uppfinninguna, auka framleiðslugetuna og þannig svara þeirri eftirspurn sem fyrir var.“
Tja, jú reyndar. Einmitt vegna þess að ríkið kaupir þessi lyf í stórum stíl af lyfjaframleiðendum og lætur almenningi sem þurfa á þeim að halda fá þau. Mörg ný lyf eru svo hrikalega dýr að hinn almenni maður gæti aldrei haft efni á þeim. Fátækir sem ríkir fá engu að síður aðgang að þessum lyfjum þar sem ríkið greiðir fyrir þau (að stórum hluta). Það er enginn á móti því að lyfjasalar græði pening. Þeir verða að gera það, annars getum við varla búist við miklum hvata frá þeim til að þróa ný lyf. Þú veist vel að ég er alls ekki þeirra skoðunar að menn megi ekki græða.
„Niðurstaðan er að það er ekki lengur aðeins á færi þeirra allra ríkustu að verða sér úti um sýklalyf.“
En ef ríkið myndi ekki niðurgreiða væru sum lyf (t.d. krabbameinslyf og alnæmislyf) ófáanleg fyrir mig og aðra í sama launaflokki og ég er í.
„Niðurstaðan er að þvert á forsendur spurningar þinnar að ofan þá hafa minni ríkisafskipti þau áhrif að fleiri, en ekki færri, hafa færi á því að kaupa læknisþjónustu.“
Sum afskipti ríkisins eru stórhættuleg, um það erum við sammála. Önnur eru það hins vegar alls ekki eins og ég hef bent á. Af hverju hafa færri aðgang að læknisþjónustu þá í USA en t.d. á Íslandi? Nú eru ríkisafskipti af læknisþjónustu mun meiri hér á landi. Af hverju sýna rannsóknir (t.d. í ofangreindri bók) fram á þveröfuga niðurstöðu en þú heldur fram?
„[Ríkisafskipti] þjóna ekki raunverulegum þörfum fólks (það gerir markaðurinn), heldur þörfum sem ímynduð eru af þeim sem ríkisvaldið hafa í hendi sér.“
Þetta er einfaldlega rangt hjá þér. Sérstaklega í samfélagi frjálshyggjumanna sem eru á móti öllum reglum um markaðinn og eru einnig á móti samkeppnisstofnunum. Markaðseinokun er ekki skárri en ríkiseinokun. Er markaðurinn alltaf réttlátur? Er siðferði semsagt að vinna í lögmálum framboðs og eftirspurnar? Eiga lögmál um framboð og eftirspurn við um sjúkling sem er að deyja og þarf á rándýrum lyfjum að halda? Er siðferðislega rétt að láta fólk deyja vegna skorts á peningum? Markaðurinn segir það.
Markaðurinn er mikilvægt og gagnlegt tæki en ekki siðferðislögmál eða svar við öllum vandamálum heimsins.
„Er ekki vægast sagt siðferðislega varasamt að kreista skattpeninga úr „borgurunum nauðugum“ til að borga fyrir lögreglu og dómstóla?“
Að sjálfsögðu er öll skatttekja vægast sagt varasöm. Um það erum við fyllilega sammála. En ekki öll skatttekja er afdráttarlaus upptekja eigna, sé það gefið að skatttekjan sé samþykkt af hverjum sem skattinn greiðir og fái hinn sami réttlát skipti fyrir greiðsluna.
Án lögreglu og dómstóla er ekkert ríkisvald og þar af leiðandi ekkert verkfæri til að framfylgja lögum. Frelsi og réttindi væru nokkuð merkingarlaus án þessara verkfæra (nema í samfélagi eins manns við sjálfan sig). Lög eru innantóm orð ef ekki er á bakvið þau yfirgnæfandi vald.
En hver á að greiða fyrir þessi verkfæri? Hver greiðir svo hægt sé að skírskota deilumálum til laga sem studd eru með yfirgnæfandi valdi? Jú, þeir sem njóta verndunar laganna greiða fyrir þá verndun. Þetta er grunnsamningurinn milli ríkis og íbúa, svo maður skírskoti í Jefferson, að vald ríkisins sé dregið af samþykki ríkisborgaranna. Hver borgari fyrir sig er síðan að sjálfsögðu frjáls til að fyrna samningnum, sem er t.d. sjálfgefið þegar maður flyst búferlum og/eða skiptir um ríkisfang.
Til dæmis tekur íslenska ríkið engan skatt af Áströlum (nema þeir séu staðsettir á Íslandi), enda njóta Ástralar enga verndun íslenskra laga. Það segir sig nokkurn veginn sjálft.
„Samfélag manna byggist ekki á einhverjum guðlegum eða náttúrulögmálum Rúnar.“
Þetta er einhver ný heimspeki hjá þér, því ég get ekki bent á einn einasta heimspeking sem gæti talist sammála þessari yfirlýsingu. Það byggist allt á náttúrulögmálum á einn hátt eða annan. Hvers vegna er samfélag manna einhver undantekning?
„Hvað einstaklingar og ríki „mega“ gera er hvergi skilgreint af náttúrunnar hendi.“
Frumspeki (metaeðlisfræði eða metafísík) byggir á náttúrulögmálum, eða setur þau upp og færir fyrir þeim rök. Þekkingafræði byggir á náttúrulögmálum og/eða segir okkur hvernig við þekkjum þau og setur upp aðferðir til þekkingar. Siðfræði byggir svo á frumspeki og þekkingafræði, og það er siðfræðin sem segir okkur hvað má og á. Siðfræðilögmálin eru ekki úr lausu lofti gripin, heldur byggja á grunnþekkingu um hvernig veröldin virkar og hvert hlutverk mannsins í veröldinni er. Ekki er öll eþíkin eins, sem leiðir til ágreinings því stjórnmálafræði byggir á siðfræði einna helst, en öll á hún sameiginlegt að vera byggð á einhvers konar lögmálum.
„Við sem byggjum samfélagið hljótum að þurfa að búa til okkar reglur og byggja þær á rökum og siðferðiskennd okkar.“
Rétt er það. Og hvernig rökstyðjum við siðferðiskennd okkar? Með siðfræði, auðvitað.
„Jú víst. Fjölmargar félagsfræðilegar rannsóknir hafa einmitt sýnt að hagur almennings er mun betri þar sem boðið er upp á góða menntun, heilbrigðs- og félagsþjónustu.“
Og ekkert af þessu sýnir fram á að ríkisskylduð félagsþjónusta og skylduáskrift að ríkismenntun og ríkisheilbrigði sé hagkvæmari en önnur heilbrigðis-, menntunar- og félagsþjónusta.
„Ólæs maður getur varla lesið stjórnarskránna er það?“
Varla. En þú gerir ráð fyrir því í spurningunni að allir væru ólæsir ef ríkið skyldaði þá ekki til að læra lestur. Yfirheyrslurökvillan aftur, Sigurður. Þú verður að fara að passa þig á henni. Það mætti ætla að þú værir að gera ráð fyrir því að enginn geti lært nokkurn skapaðan hlut án þess að vera skyldaður eða kostaður til þess af ríkinu.
Móðir mín kenndi mér að lesa og skrifa, og afi minn kenndi henni. Ekki var það skylda og það kostaði ekki krónu.
„Við búum sem betur fer í lýðræði þar sem við fáum að kjósa um hlutina, auk þess sem við getum einfaldlega flutt úr landi ef okkur líkar ekki niðurstaðan.“
Ég bý í lýðræði og fæ ekki að kjósa um eitt né neitt því ég hef ekki kosninga-“rétt“ í neinu landi. Er ég þá réttlaus? Svo er það ekkert annað en afsökun til þvingunar að segja að menn geti flutt úr landi (eða hoppað í sjóinn eins og sumir vilja orða það) ef mönnum líkar ekki kúgunin. Getur eigandi fasteignar sem líkar ekki ríkisafskipti af eigninni flutt sig og eign sína úr landi? Umorðum spurninguna og gerum hana beinskeyttari: Er ríkið staðsett á eign mannsins í leyfi hans eða er hann staðsettur þar í leyfi ríkisins? Þetta er mikilvæg grundvallarspurning sem vert er að spyrja sig. Það má orða hana öðruvísi til að vera meira viðeigandi í lýðræði: Er maðurinn staddur á eign sinni í rétti sínum sem einstaklingur eða í leyfi fjöldans? Ef lýðræðið setur kvaðir á eign mannsins og hann neitar, hvort hefur hann rétt fyrir sér eða lýðurinn? Hvort á að ráða? Eða er þetta, eins og þú segir, „hvergi skilgreint“?
„Þú, Rúnar, virðist telja nægjanlega rík rök fyrir því að skattgreiðendur séu látnir greiða fyrir löggæslu og dómstóla. Ég geng nokkrum skrefum lengra og tel nægjanlega rík rök fyrir því að skattgreiðendur greiði fyrir frjálsan aðgang að menntun, heilbrigðis- og félagsþjónustu.“
Gott og vel. Ég get fyllilega virt það sjónarmið þó ég leyfi mér að telja slíka skatttekju ónægilega rökstudda og afleiðingar hennar fjarri hinum góða ásetningi sem henni er að baki.
„Þú virðist telja (leiðréttu mig ef ég hef rangt fyrir mér) að sú skipting sem fer fram á hinum óheflaða og óafskipta markaði sé alltaf réttlát skipting.“
Allt í lagi, ég skal leiðrétta þetta. Ég tel ekki að nein skipting eigi sér stað. Það er ekkert til skiptanna. Skipting gefur það í skyn að gæðin falli af himnum ofan í ákveðnu magni og sé réttlætanlega deilt á einn hátt eða annan eftir einhverjum reglum. Þetta er einfaldlega ekki rétt, heldur einhvers konar ljóðmál.
Einstaklingar framleiða verðmætin með atorku sinni einni saman. Gæðin sem falla af himnum ofan (eins og sólarorkan) kosta alls ekki neitt. Það er ekki fyrr en mannleg atorka og hugvit beislar náttúruöflin sem gæðin verða að verðmætum. Verðmætin eru í beinu hlutfalli við atorkuna sem þurfti til að umbreyta hinum ókeypis náttúrugæðum í eitthvað nytsamlegt. Menn geta svo skipst á nytsemdum í samræmi við hlutfall Þess erfiðis sem kostaði að framleiða þær. Í þessu felst ekkert ranglæti, og þetta er eins hagkvæmt og hagkvæmt getur orðið. Það á sér engin deiling stað, heldur skipti á nytsemdum fyrir nytsemdir.
Þessi skipting sem þú ræðir um felst svo í því að utanaðkomandi aðili fjarlægi verðmæti og nytsemdir frá þeim sem mest framleiða og deili þeim til þeirra sem minnst framleiða.
„Í óhefluðu markaðsumhverfi eru það þeir sem eiga peningana sem setja reglunnar.“
Þetta er einfaldlega ekki rétt. Lögin setja reglurnar. Vinnuaðstæðum er ráðið sameiginlega af þeim sem við aðstæðurnar vinna og þeim sem aðstæðurnar skapa. Laun eru ákvörðuð sameiginlega af launþega og greiðanda og atvinnutækifæri ráðast af raunverulegri þörf fyrir ákveðna tegund þjónustu.
„Ekki er ég á móti því að menn verði ríkir en ég veit hins vegar að reglur um skiptingu auðsins eru búnar til í öllum tilvikum.“
Það er engin skipting auðsins. Slík skipting er ekki til nema í hugarheimi jafnaðarmanna. Í eðlilegu markaðsumhverfi er auður framleiddur og honum aldrei skipt. Eignarhald einstaklinga á auð er þá í beinu hlutfalli við framleiðslu þeirra.
„Í flestum vestrænum Evrópulöndum (sem aðhyllast náskyldri hugmyndafræði Stalíns að þínu mati) er hagur almennings einfaldlega betri heldur en í USA þar sem ríkisafskipti eru óumdeilanlega minni.“
Það er ekki óumdeilanlega svo. Ríkisafskipti í Bandaríkjunum eru gríðarleg og ríkisapparötin margfalt umsvifameiri en í öðrum vestrænum ríkjum. Það kemur auðvitað verst niður á þeim sem síst eru í stakk búnir að forðast afskipti ríkisvaldsins.
„Í henni er sýnt fram á (með fjöldann allan af rannsóknum) að misskipting, fátækt og tækifæri manna fara fyrst og fremst eftir því hvernig samfélagi það býr við. Misskipting í USA er fyrst og fremst val, val yfirvalda.“
Rétt er það. Þó ég vildi kjósa betra orð en misskipting. En ég er heilshugar sammála því að útbreidd sjálfmatandi vosbúð í Bandaríkjunum sé fyrst og fremst vali yfirvalda að kenna. Þ.e. valið er ekki fólksins sjálfs heldur skírskotað til yfirvalda sem yfirleitt taka lélegar ákvarðanir byggðar á vafasömum og illa rökstuddum stefnum.
„Þú veist fullvel að ég er ekki þjóðnýtingarsinni og því óþarfi og villandi fyrir þig að koma svona dæmi.“
Ertu þá ekki fylgjandi þjóðnýtingu kennara og lækna? Viltu leyfa að læknar geti sett sjálfir á fót stofur og rukkað fólk fyrir þjónustu sína? Ef svo er þá hef ég ekkert við það að athuga, það bara kæmi mér á óvart.
„Rök jafnaðarmanna fyrir aðgang allra að menntun byggjast ekki á því að spara peninga, heldur að veita sem flestum tækifæri til að láta að sér kveða.“
Sem flestum, eða öllum? Og ef aðeins flestum, þá hverjum? Ef öllum, þá hvers vegna ekki að skattleggja Íslendinga til að borga undir menntun handa íbúum Angóla? Á ekki að veita þeim tækifæri til að láta að sér kveða? Er það kannski stóra myndin hérna, alheimsskattur á alla jarðarbúa til að „skipta auðnum“ sanngjarnlega? Og ef ekki, hvers vegna ekki?
„Af hve mörgum vísindamönnum ætli við hefðum misst af ef við byggjum í samfélagi þar sem stór hluti þjóðarinnar gæti ekki menntað sig vegna fátæktar?“
Þú þarft ekki að setja upp tilbúið dæmi. Af hve mörgum vísindamönnum ætli við séum að missa dagsdaglega í þeim löndum þar sem stór hluti þjóðarinnar getur ekki einu sinni fengið að borða sökum fátæktar og kúgunar? Þar sem aðstæður til auðsköpunar eru engar og tækifærin engin? Er það óheflað og taumlaust frelsi sem skapar slíkar aðstæður? Varla.
´´Aðeins þeir allra auðugustu hefðu haft efni á slíkum lyfjum.´´
„Og þér finnst það sanngjarnt?“
Það er ekki spurning um sanngirni. Þannig eru hlutirnir bara. Sumir hlutir, eins og að framleiða penisillín fyrir heila borg árið 1930 eru einfaldlega það erfiðir að þeir nálgast ómöguleikann. Það kostar gífurlegt erfiði (og enn meira þá en nú) að rannsaka og framleiða nýjar lyfjategundir. Fyrst um sinn er framboð lítið og verð himinhátt meðan framleiðandinn endurheimtir kostnaðinn við framleiðsluna. Fyrstu tölvurnar voru aðeins á færi ríkisstjórna og þurfti að setja í fjárlög. Nú eru tölvur á færi hvers sem er og er hægt að greiða fyrir úr vasanum. Eins er með allar nýjungar. Nýjungar gærdagsins verða svo nauðsynjar morgundagsins.
„Af hverju hafa færri aðgang að læknisþjónustu þá í USA en t.d. á Íslandi?“
Vegna lélegra ákvarðana stjórnvalda t.d. í sambandi við verðstýringu á tryggingar, lélegra ákvarðana í sambandi við skyldutryggingar, tengingu heilsugæslu starfsmanna við atvinnurekendur, aukinna afskipta ríkisins af heilsugæslu heilsuhraustasta og stærsta hóps aldraðra í mannkynssögunni, o.s.frv. Ég gæti látið dæluna ganga um þetta efni.
„Er siðferði semsagt að vinna í lögmálum framboðs og eftirspurnar?“
Nei, það er öfugt. Lögmál framboðs of eftirspurnar má draga af lögmálum um siðferði.
„Eiga lögmál um framboð og eftirspurn við um sjúkling sem er að deyja og þarf á rándýrum lyfjum að halda?“
Að sjálfsögðu. Taktu til dæmis dauðvona sjúkling úr einfaldri bakteríusýkingu árið 1925. Framboð á viðunandi sýklalyfjum var nákvæmlega ekkert. Færðu þig til ársins 1929, þegar framboð var, en svo lítið að það var nánast ekkert. Kostnaðurinn við að útvega lyfið hefði verið aftrandi og sjúklingurinn dáið. Lögmál um framboð og eftirspurn gildir alltaf, hvort sem okkur finnst það gott eða ekki. Hvet til lesturs bókar Thomas Sowell „Basic Economics“ í þeim efnum.
„Er siðferðislega rétt að láta fólk deyja vegna skorts á peningum?“
Nú læturðu fólk deyja um allan heim á hverjum degi sökum skorts á peningum. Er það siðferðilega rétt af þér?
Sæll aftur Rúnar. Það er ljóst að við verðum seint sammála.
Bara nokkur stutt svör í lokin.
Yfirheyrslurökvillan
Ég geri ekki ráð fyrir því að „allir væru ólæsir ef ríkið skyldaði þá ekki til að læra lestur“ og ekki heldur geri ég ráð fyrir því „að ríkisskylduð félagsþjónusta og skylduáskrift að ríkismenntun og ríkisheilbrigði“ sé endilega betri og hagkvæmari en allar aðrar hugsanlegar útfærslur. Það eru þín orð en ekki mín og því máttu sjálfur eiga þessa „yfirheyrslurökvillu“ þína
Bitur reynsla mannkynssögunnar hefur þó sýnt að þegar ríkið sér ekki um að bjóða upp á þessa þjónustu óháð efnahag er nokkuð víst að flest börn verða án menntunnar eða njóta í það minnsta mun lakari menntunnar en þau börn sem eru svo heppin að fæðast inn í fjölskyldu þar sem nóg er til af peningum. Ef það er hægt að sýna fram á að menntun allra batni með öðrum aðferðum skal ég vera fyrstur manna til að berjast fyrir þeim aðferðum. Það eru markmið jafnaðarstefnunnar sem skipta máli, ekki leiðirnar.
Þú spyrð hvort það eiga að veita „sem flestum, eða öllum“ tækifæri. Málflutningur þinn þar er svo út í hött að það er eignlega ekki hægt að svara honum. Ég trúi því vart fyrr en á reynir að þú viljir svar við þeirri spurningu… Nenni ekki að svara svona grínspurningum.
Skiptingin ógurlega
Víst á skipting sér stað Rúnar. Að minnsta kosti í öllum þeim þjóðfélögum sem ég þekki til. Skiptingin er líka afar misjöfn eftir því hvaða land við lítum á. Það eru engin siðferðilega heilög lögmál sem ráða því að forstjórar séu með x sinnum hærri laun en t.d. óbreyttir skrifstofumenn. Í öllum vestrænum samfélögum, í það minnsta, fara menn eftir reglum (skrifuðum og óskrifuðum) og umhverfi sem ákveða þessa hluti. Hvernig fjármagn og velferð skiptist er mikið til ákvörðuð af stjórnvöldum. Þannig er það bara. Líklegast ætti það ekki við í ímynduðum heimi frjálshyggjunnar en þar sem „hrein“ frjálshyggja er hvergi stunduð getur þú ekki fullyrt að skipting eigi sér ekki stað, jafnvel þó hún myndi ekki eiga sér stað í ímyndiðum frjálshyggjuheimi sem aldrei hefur verið til. Í öllum ríkjum nútímans á skipting sér hins vegar stað
Þjóðnýtingu kennara og lækna
Auðvitað vil ég ekki banna kennurum að stofna einkaskóla og læknum að stofna einkasjúkrahús. Mér finnst hins vegar vafasamt að ríkið taki þátt í greiða fyrir að minnsta kosti suma einkaþjónustu (meira um það síðar). Hvernig þér dettur í hug að ég vilji banna kennurum og læknum að vinna sjálfstætt skil ég ekki!?
Siðferði frjálshyggjunnar
Mér hefur þótt áhugavert að rökræða við þá mörgu mætu frjálshyggjumenn sem ég hef átt kost á að spjalla við. Það sem er sammerkt með þeim öllum er mikil réttlætiskennd þeirra á sumum sviðum. Þeim finnst hræðilegt að skattur sé tekin af fólki og notaður í ýmis samfélagsverkefni. Að mörgu leiti skil ég þessa afstöðu.
Það að fólk í samfélaginu svelti, deyi úr sjúkdómum eða fæðist án möguleika til menntunar og þátttöku í samfélaginu á jafnréttisgrundvelli virðist ekki skipta neinu máli. „Ef það er afleiðing markaðarins er það réttlátt.“ Frelsi er skilgrein á afar einfaldan hátt. Að mega gera hvað sem maður vill svo lengi sem maður skaðar ekki aðra. Punktur, ekkert flóknara en það. „Það bannar engum sárafátækum manni að fara í nám“ sagði einni frjálshyggjukunningi minn og meinti það. Mikið rétt. Það eru engin lög sem banna mönnum að gera hitt og þetta en félagslegar aðstæður gera það hins vegar. Við slíkar aðstæður fæðist fólk inn í ákveðna stétt sem nánast ómögulegt er að komast upp úr. Þetta kalla frjálshyggjumenn frelsi. Þetta er ekki ósvipað því eins og að segja fótalausum manni að það sé ekkert sem banni honum að hlaupa.
Samfélög manna eru byggð upp á öllum einingum þess. Skiptir litlu máli hvort maður er forstjóri eða vinnur við skúringar. Öll, eða í það minnsta flest, störf eru mikilvæg fyrir samfélag okkar. Það að tryggja öllum aðgang að menntun og öflugri öryggisneti hefur þó lítið með góðmennsku að gera. Það er skynsamlegt að byggja samfélagið þannig upp að sem fæstir þjáist og þar sem flestir upplifi bjarta framtíð en ekki vonleysi. Það er skynsamlegt fyrir alla. Sá sem þetta skrifar mun berjast fyrir áframhaldandi ríkisafskiptum þar sem þetta eru megin markmiðin. Ég tel að menn eigi að fæðast frjálsir og þá ekki aðeins lagalega. Ef menn geta bent mér á betri leiðir að settu markmiði skal ég glaður skoða þær.
Annars held ég að þessi umræða sé orðin góð í bili þó áhugaverð sé…
Sæll Sigurður. Það er gaman að rökræða við þig, þó yfir langar vegalengdir sé. Þú segir að það sé „ljóst að við verðum seint sammála.“ Ég held að það sé alls ekki svo. Í grundvallaratriðum erum við sammála, að farsæld felist í auknu frelsi og jafnrétti. Við göngum einnig út frá sömu forsendum í sambandi við afskipti ríkisvaldsins, að við byrjum með engum afskiptum og þurfum að rökstyðja afskiptin, en ekki öfugt. Þú fyrirgefur mér ef ég er að uppnefna þig, en ég er á því að þú sért mikill frjálshyggjumaður, þó ef til vill ekki jafn yfirmáta frjálslyndur og sumir okkar.
„Bitur reynsla mannkynssögunnar hefur þó sýnt að þegar ríkið sér ekki um að bjóða upp á þessa þjónustu óháð efnahag er nokkuð víst að flest börn verða án menntunnar eða njóta í það minnsta mun lakari menntunnar en þau börn sem eru svo heppin að fæðast inn í fjölskyldu þar sem nóg er til af peningum.“
Þetta var ekki reynslan í Bandaríkjunum fyrir tíma ríkisskólanna. Í fátækum sveitasamfélögum var menntun engu lakari en annars staðar. Börn voru fluglæs, og kunnu að reikna og skrifa jafnt við betur stæð borgarbörn. Kennarar tóku gjarnan greiðslu af foreldrum beint eða sömdu sérstaklega um greiðslu fyrir hönd hvers barns. Við sjáum svipaðar niðurstöður jafnvel í ríkisskólunum. Í smærri og fátækari skólasvæðum er frammistaða barna oft betri en í þeim stærri, þrátt fyrir meira fjármagn á hvern nemanda í þeim stærri.
Svo er skrýtið að þú talir um börn sem eru svo heppin að fæðast inn í fjölskyldu þar sem nóg er til af peningum. Ríkisskólarnir reiða sig nefnilega eindregið á að nóg sé til af fjölskyldum þar sem nóg er til af peningum. Einstaklega er það heppilegt fyrir ríkið að það skuli vera svona mikið til af peningum. Og einstaklega heppilegt fyrir börnin að vera fædd í ríki þar sem nóg er til af umræddum fjölskyldum.
Sem snertir á næsta punktinn. Þetta með að veita flestum eða öllum tækifæri. Ef það er ekki réttlátt að aðeins þeir sem fæðast inn í fjölskyldur „þar sem nóg er til af peningum“ njóti fyrsta flokks menntunar, er það þá ekki einnig óréttlátt að þeir sem fæðast í ríki þar sem ekki er til nóg af auðugum fjölskyldum verði án menntunar eða njóti mun lakari menntunar? Með öðrum orðum, er rétturinn til menntunar staðbundinn?
Samkvæmt þeim rökum að við séum siðferðilega skylduð til að sjá samborgurum okkar fyrir lífi, menntun og heilbrigðisþjónustu, erum við ekki samkvæmt sömu rökum skylduð til að sjá öllum mannverum fyrir sömu hlutum sama hvar þær eru niðurkomnar? Má ekki reyndar draga af þeim rökum að hvert einasta okkar sé ábyrgt fyrir lífi, menntun og heilbrigði hverrar einustu mannveru, hvar sem er? Eða jafnvel hvenær sem er? Erum við þá ábyrg fyrir hverri einustu mannveru sem nokkurn tíma hefur lifað eða kemur til með að lifa í framtíðinni? Mér er fúlasta alvara. Hvar liggja mörkin?
Fyrir mér liggja mörkin ekki við húsdyrnar, ekki við 200 sjómílna landhelgi, og ekki við endalok alheimsins, heldur þar sem ég enda og þú byrjar. Hver mannvera er ábyrg aðeins fyrir sjálfri sér, en þó ábyrg fyrir sjálfri sér gagnvart öllum öðrum mannverum. Þetta er bæði vel skilgreinanlegt, auðveldlega útfært, réttlátt og hagkvæmt.
„Það eru engin siðferðilega heilög lögmál sem ráða því að forstjórar séu með x sinnum hærri laun en t.d. óbreyttir skrifstofumenn.“
Ekki nema þau að þú færð engan almennilegan forstjóra fyrir sömu laun og þú færð almennilegan skrifstofumann. Þetta er aftur spurning um framboð og eftirspurn. Það er nóg framboðið af hæfu skrifstofufólki, en hæfir forstjórar eru vandfundnir.
„Hvernig fjármagn og velferð skiptist er mikið til ákvörðuð af stjórnvöldum. Þannig er það bara.“
Það er engin de facto skipting sem á sér stað þar, heldur upptaka og útdeiling einmitt vegna misskilningsins um „misskiptingu auðsins“. Það eina sem misskiptir auði er upptaka hans af stjórnvöldum, þá oftast í þeim tilgangi að rétta af ímyndaða misskiptingu. Sú misskipting er algerlega hugarfóstur jafnaðarmanna og þörfin fyrir ríkismagnaða enduruppskiptingu er það einnig.
„Hvernig þér dettur í hug að ég vilji banna kennurum og læknum að vinna sjálfstætt skil ég ekki!?“
Gott og vel. Þú vilt þá ekki banna kennurum og læknum að neita að þiggja greiðslu frá ríkinu, eða neita að taka við nemendum og/eða sjúklingum sem greitt er fyrir af ríkinu, geri ég ráð fyrir. Ekkert nema gott um það að segja. Þá er næsta skref að banna ekki tryggingafélögum að fara í samkeppni við ríkið um sjúkratryggingar, og banna svo ríkinu að verðstýra sjúkratryggingum einkaaðila. Nú erum við komnir með blandað kerfi þar sem ríkið og einkaaðilar eru kaupendur og seljendur heilbrigðisþjónustu til jafns. Værirðu fylgjandi slíku kerfi?
„Við slíkar aðstæður fæðist fólk inn í ákveðna stétt sem nánast ómögulegt er að komast upp úr. Þetta kalla frjálshyggjumenn frelsi.“
Og þú kallar það óréttlátt fyrir það eitt að það fyrirfinnist fólk sem ekki fæðist inn í sömu aðstöðu. Hvað ef slíkt fólk fyrirfinndist ekki? Hvað ef þessi ákveðna stétt væri eina stéttin? Væri það ekki lengur óréttlátt?
Fátækustu fjölskyldur í ríkustu samfélögunum í dag hafa það almennt betra en konungborið fólk fyrr á öldum. Það getur borðað dýrindis sælgæti fyrir tíkall, hlustað á tónlist hvar sem er og hvenær sem er, leyft sér þann munað að neyta tóbaks, sykurs og framandi kryddtegunda. Það kemst hvert á land sem er með vélrænum farskjótum sem hlýða hverri skipun. Ef það fær hausverk getur það keypt lyf fyrir korters vinnulaun. Ofan á það er þetta fólk frjálst til að gera það sem það vill. Þetta eru aðstæður sem fólk í öðrum löndum og á öðrum tímum hefði slefað af öfund yfir.
En óréttlætið að þínu mati er það að þetta fólk hefur það ekki jafn gott og þeir sem hafa það best hér og nú.
„Þetta er ekki ósvipað því eins og að segja fótalausum manni að það sé ekkert sem banni honum að hlaupa.“
Það bannar einna helst fótalausum manni að hlaupa að hann hefur enga fætur. Gæti hann útvegað sér fætur þá gæti hann hlaupið. Gegnum tækniframfarir og stórmerki verðlags geta svo mörg hundruð eða mörg þúsund manns (námumenn, tölvunarfræðingar, verkfræðingar, lagerstjórar, skúringakonur, skógarhöggsmenn, og fleiri) komið saman til að smíða handa honum hræódýrar og fullkomnar gervilappir sem hann getur hlaupið á. Þetta gæti ekkert ríkisvald framkvæmt, sama hversu göfug markmið þess væru og sama hversu mikil upptekja skatts færi fram.
„Ef menn geta bent mér á betri leiðir að settu markmiði skal ég glaður skoða þær.“
Sjálfstæði hvers einstaklings og forræði yfir sjálfum sér hefur sýnt sig til að vera besta leiðin. Árið 1776 var stofnað fyrsta frjálsræðisríkið í veröldinni. Það ríki og önnur byggð á fordæmi þess hafa borið af sér mesta skeið framfara og jafnframt farsælustu og réttlátustu lífsskilyrði í mannkynssögunni. Samfélagið tekur sífelldum framförum á öxlum þeirra sem mest framleiða og lífskjör þeirra verst settu bætast í sífellu sökum þess afls sem frjálst verðlag setur í hendur þeirra.
Jens Ívar:
Þú skilur mig nokkurn vegin rétt. En það er ekki rétt að ekki sé til samfélag sem byggist á frjálshyggjuhugmyndum. Bæði Bandaríkin og önnur vestræn lýðræðisríki, svo og Japan og Suður-Kórea, eru byggð á þeirri frjálshyggjuhugmynd að hver einstaklingur sé sjálfstæður, sjálfráða, og hafi rétt til að lifa eftir eigin sannfæringu. Þessi hugmynd vill þó oft gleymast af þeim sem eru við stjórnvölinn.
„En getum við treyst því að þetta verði samfélag þar sem allir einstaklingar fái að njóta sín?“
Við getum aðeins treyst því að einstaklingar geri það sem samviska þeirra og þrár segja þeim. Það er engin leið að tryggja samfélag af einum toga eða öðrum. Við getum aðeins tryggt (með yfirgnæfandi valdi í krafti laganna) samfélag þar sem menn koma fram hver við annan af gagnkvæmri virðingu viðskiptamannsins en ekki losta mannætunnar.
„Þar sem fatlaðir verða ekki lokaðir uppá háalofti eða jafnvel eytt strax vegna þess að foreldrarnir hafa ekki efni á því að eiga barnið?“
Þjónusta við fatlaða og meðferð þeirra hefur hvergi verið betri en í frjálsum samfélögum. Tæknin og verðlagsþróun sem verður aðeins í frjálsum samfélögum gerir síðan að verkum að það sem var fötlun í gær verður aðeins smávægileg hindrun á morgun. Einnig er það þannig í frjálsu samfélagi að það að loka fólk inni á háalofti, hvort sem það er fatlað eða ekki, er siðferðislegur glæpur og varðar við að vera sjálfur lokaður inni.
„Er ekki hættan á því að auðurinn safnist enn meira á færri hendur og bilið millri ríkra og fatækra aukist enn frekar, er ekki hættan á því að rík samfélög misnoti sér enn meira neyð fátækra landa til þess að koma sér í betri stöðu?“
Þetta eru ímyndaðar hættur, Jens. Auður safnast ekki frá einum stað yfir á annan, hann er framleiddur. Og það í síauknum mæli. Rík samfélög misnota sér svo ekki neyð fátækra landa. Fátæk lönd eru fátæk vegna þess að þau eru misnotuð af einræðisherrum og harðstjórum, ekki af frjálsum erlendum þjóðum.
„Treystum við mannfólkinu til þess að hegða sér svona?“
Ég treysti þér fullkomlega að hegða þér siðferðislega gagnvart mér. Og ef það traust mitt reynist ofmetið, þá skírskota ég broti þínu til ríkisvaldsins, með réttlæti máli mínu til rökstuðnings. Þau stærstu mistök sem stjórnvöld almennt gera eru þau að vantreysta almenningi fyrir eigin hagsmunum. Spurningin er frekar: Treystum við ríkisvaldinu til að ákvarða hegðun fólks? Nei. Svarið er afdráttarlaust og hljómmikið nei.
Maður veit nú ekki hvort maður ætti að hætta sér úti þessa umræðu, en maður má reyna.
Ef ég skil þig rétt Rúnar þá er ekkert samfélag í dag sem byggist á frjálshyggjuhugmyndum, rétt? Þannig að það er marklaust að bera saman Evrópu vs. Bandaríkin.
Í grunninn þá er kenning þín svona.
Samfélagið byggist á afurðum sem við finnum okkur. Það er ekkert sem heitir skipting heldur afurðir sem við verðum okkur út um. Hvort sem það er vinna eða tæki.
Í samfélaginu þarf að vera löggæsla en annars þarf samfélagið ekki að skylda neitt annað á fólk.
Öll samfélagþjónusta á að vera borguð fyrir þá sem vilja borga, samtök fatlaðra á að fara í fjáröflun til þess að ná inn peningum til þess að styðja við þá sem þurfa osfrv.
Þetta er gert vegna þess að það er siðferðislega rangt að skylda einhvern til þess að borga fyrir næsta mann og nota síðan vald til þess að fá úr honum peninginn.
Ég skil þessa hugsun og ég get jafnvel verið sammála henni í megin atriðum. En getum við treyst því að þetta verði samfélag þar sem allir einstaklingar fái að njóta sín? Þar sem fatlaðir verða ekki lokaðir uppá háalofti eða jafnvel eytt strax vegna þess að foreldrarnir hafa ekki efni á því að eiga barnið?
Er hægt að taka þessa áhættu? Er ekki hættan á því að auðurinn safnist enn meira á færri hendur og bilið millri ríkra og fatækra aukist enn frekar, er ekki hættan á því að rík samfélög misnoti sér enn meira neyð fátækra landa til þess að koma sér í betri stöðu?
Spurningin sem ég er að velta fyrir mér er einfaldlega sú Treystum við mannfólkinu til þess að hegða sér svona?
Frekari umræða um þessi mál hefur verið flutt á Spjallþráðinn
Endilega haldið áfram umræðunni þar. Ég mun leggja orð í belg þegar mér gefst tími.
Jú það er rétt hjá þér að allir í samfélaginu í dag eru betra settir heldur en þeir sem lifðu í samfélagi á miðöldum.
En það er svokallað örygisnet í kringum okkur núna. Það hefur þróast með okkur. Aðstoðað þá sem þurf a þess.
En þú segir að við getum bara sinnt okkar eigin örygisneti og að yfirvöld ættu ekki að sinna því. Þú vilt að þetta örygisnet sé tekið niður.
Þú segir að frjálshyggjan eigi sér rætur í vestrænum ríkjum. Jú það er rétt. En eins og þú bendir réttilega á sjálfur þá eru yfirvöld að standa í miklum útgjöldum sem eru óþörf (að þínu mati). Þannig að það er ekki hægt að benda á samfélag sem er að fylgja þessum leikreglum sem þú nefnir. Öll vestræn samfélög eru með frjálshyggju hugsun en ganga ekki alla leið.
Í samfélagi okkar á að vera allt frjálst nema Dómsvald og lögregla. Þannig að reglan er „þú mátt gera allt svo lengi sem engin annar særist“?
En hver eru mörkin? Hver setur þessi lög um það sem má og ekki má?
Rík samfélög misnota sér svo ekki neyð fátækra landa. Fátæk lönd eru fátæk vegna þess að þau eru misnotuð af einræðisherrum og harðstjórum, ekki af frjálsum erlendum þjóðum
Þetta er mikil einföldun. Sum fátæk lönd eru ekki fátæk vegna þess að harðstjórar og einræðisherrar stjórna þeim. Það hafa margir fræðimenn bent á það að þetta sé líkt lénsveldinu. Fátækar þjóðir hafa ekki kost á því að selja vörur sínar frjálst vegna þess að þau skulda það mikið að það verður að selja til landanna sem þau skulda. Öll þessi umræða um Globalasation og alþjóðabankann og fleira.
En síðan einn punktur. Berum við ábyrgð á næsta manni?
Spurning um að flytja þessa umræðu yfir á spjallsvæðið. Hér mun það týnast á endanum.