Hið þríeina olíufélag
Höfundur: Sigurður Hólm Gunnarsson
Efnisorð: Borg og bær
Viðbrögð: Ummæli (
Það verður spennandi að sjá hvort jeppafólkið í olíubransanum fær að bera ábyrgð á gjörðum sínum á næstu misserum. Ef marka má fréttir undanfarna daga virðist nefnilega vera sem stór hluti þeirra sem starfa og hafa starfað hjá hinu þríeina olíufélagi (Esso, Olís og heilögum Skeljungi) eigi sér andlegan leiðtoga í JR gamla í Dallas.
Fjöldaafsagnir yfirvofandi?
Af og til heyrum við um fjöldauppsagnir í íslenskum fjölmiðlum (og sum okkar jafnvel lent í þeim oftar en einu sinni). Sjaldnar heyrum við þó um fjöldaafsagnir. Stundum kemur það þó fyrir að einstakir toppar þurfa að segja af sér vegna spillingar eða hneykslismála. Þetta gerist reyndar sjaldan hér á landi en tíðkast þó í siðmenntuðum lýðræðissamfélögum. Hér á landi virðist reglan vera sú að þeir sem hafa efni á því að borga Vísareikninginn sinn án þess að nota yfirdráttinn sæta ekki ábyrgð.
Menn eiga að bera ábyrgð
Ef það sannast að Kristinn Björnsson, fyrrverandi forstjóri Skeljungs og eiginmaður Sólveigar 
Pétursdóttur fyrrverandi dómsmálaráðherra, hefur átt þátt í að féfletta íslenska borgara á Sólveig að gera hreint fyrir sínum dyrum eða segja af sér þingmennsku. Það þarf enginn að halda að hún hafi ekki vitað hvað maður hennar til margra ára var að bralla á forstjórastólnum á sama tíma og hún sjálf var dómsmálaráðherra. Umræðan um verðsamráð olíufélaganna er ekkert ný. Hjónin hljóta að hafa rætt málin. Lágmarkskrafa er að málið verði rannsakað til hlítar.
Ef það verður sannað að Þórólfur Árnason, borgarstjóri, hafi átt þátt í að ræna peningum af Íslendingum á hann líka að segja af sér. Hann á reyndar að sýna sóma sinn í því að svara spurningum fréttamanna strax. Hann hlýtur að vita sjálfur hvort hann gerði eitthvað af sér. Það er beinlínis aumkunarvert að horfa á manninn svara spurningum á eins loðinn máta og hann hefur gert: ,,[Ég vil] leyfa þeim sem að rannsaka þessi mál að fjalla um þau,“ ,,langbest [er] að Samkeppnisstofnun fjalli um málið.“
Nei Þórólfur, það er best að þú segir okkur sannleikann eins og þú þekkir hann. Ef þú telur þig hafa brotið af þér áttu að segja af þér, hvort sem brotið verið sannað í dómssal eða ekki. Ef þú telur þig saklausan þá skaltu láta okkur hin vita. Reykvíkingar, í það minnsta, eiga rétt á því að vita hvort þú sjálfur telur þig saklausan eða ekki.
„Án vals er ekkert frelsi“
Hvað er frelsi í þínum huga? Frelsi til að velja og hafna fyrir sig, eða frelsi til að velja eitt og velja annað frá öðrum? Frelsi eins takmarkast við frelsi annars. Þannig getur frjáls maður ekki valið um neitt sem hann bæði getur ekki skapað sér sjálfur og aðrir frjálsir menn eru ekki tilbúnir að veita honum.
„Svarið er einfaldlega að þau brutu rétt almennings“
Hver er þessi „almenningur“ og hver er hans réttur? Einstaklingar hafa réttindi samkvæmt stjórnarskrá. Hver og einn einasti maður stakur og frjáls, en ekki almenningur sem hópur. Allir menn, ekki bara þeir sem geta kallað sig „almenning“.
„Að sama skapi vega olíufélögin að frelsi neytenda til að velja.“
Frelsi til að velja hvað? Hvað með frelsi eiganda olíufélaganna til að hafna?
Frelsi í mínum huga
Frelsi er í mínum huga í það minnsta ekki það sama og í huga frjálshyggjumanna. Lagalega skilgreint frelsi gerir menn ekki frjálsa. Frjálshyggjumenn sem ég hef rökrætt við vilja t.a.m. leggja niður ríkisstuðning til menntunnar og heilbrigðisþjónustu.
Þeir segja að það sé „ekkert í lögum sem banni fólki að versla sér þessa þjónustu og þar með sé hlutverki ríkisins fullnægt.“
Fyrir mér er slík skilgreining fáránleg þar sem að margir hafa einfaldlega ekki efni á því að veita sér góða menntun eða heilbrigðisþjónustu. Þannig að jafnvel þó ekkert banni fólki að framkvæma ýmsa hluti þýðir það auðvitað ekki að menn séu frjálsir. Það er ekkert sem bannar mönnum að fljúga (án aðstoðar farartækja), en það þýðir samt augljóslega ekki að þeir geti það.
Frelsi er í mínum huga til dæmis það að menn geti nýtt sér hæfileika sína óháð því hvar og hvernig þeir fæðast. Þó það sé ekkert sem bannar fólki að mennta sig, fá góða vinnu, eignast þægilegt heimili, stofna fjölskyldu og eiga öruggt líf í ellinni þá eru ýmsar samfélagslegar hömlur, hömlur sem einstaklingurinn getur lítið sem ekkert gert haft áhrif á, sem hindrar fólk í því að skapa sér betra líf. Svo lengi sem svo er eru menn ekki frjálsir.
Epictetus sagði eitt sinn: „Við eigum ekki að hlusta á þá sem segja að aðeins hinir frjálsu eigi að njóta menntunar, heldur skulum við hlusta á heimspekingana sem segja að aðeins hinir menntuðu séu frjálsir.“ Þessu er ég sammála.
Að sama skapi eru samkeppnislög sett á til að koma í veg fyrir að verðmyndun á gæðum sé algerlega tekin úr höndum almennings og sett í hendur örfárra valdamanna sem geta neytt almenning, í krafti valds og samráðs, til að greiða hærra verð en fengist með samkeppni.
Einstaklingar (sem margir saman í hóp eru stundum kallaðir almenningur) hafa ekkert frelsi til að velja og geta því ekki haft áhrif á verðið. Það sem verra er að í fullkomlega „frjálsu“ markaðskerfi getur enginn komið inn á markaðinn og lækkað verðið því hinir stóru sem fyrir eru lækka þá verð sitt úr öllu valdi tímabundið þar til nýi aðilinn fer á hausinn (Svipað og Flugleiðir reyndi að gera til að bregðast við Iceland Express).
Þetta gæti gerst nokkrum sinnum þar til framtaksamir einstaklingar átta sig á því að það þýðir ekkert að keppa við risana. Reynslan sýnir að þeir verða settir á hausinn með tímabundnu undirboði. Þannig hverfur öll samkeppni smá saman sem endar með því að einstaklingar eru frjálsir í lagalegum skilningi en þrælar valdablokka í hinum raunverulega heimi.
Nánari upplýsingar um hugmyndir mínar um ríkisvaldið má meðal annars finna í greininni Frjálslyndur flokkur óskast.
„Að sama skapi eru samkeppnislög sett á til að koma í veg fyrir að verðmyndun á gæðum sé algerlega tekin úr höndum almennings og sett í hendur örfárra valdamanna“
Áttu við að það tryggi einhvern veginn frelsi einstaklinga að eigandi vörunnar megi ekki verðsetja eigur sínar eftir eigin höfði? Er það ekki svolítið öfugsnúið? Erum við þá ekki að fórna frelsi eins fyrir „frelsi“ allra hinna? Heyrir það ekki undir frelsi hvers og eins að selja (eða selja ekki) eigur sínar á því verði sem hann vill fá fyrir þær?
Án vals er ekkert frelsi
Frjálshyggjumenn tala, rétt eins og frjálslyndir jafnaðarmenn, fyrir frelsi einstaklingsins og þar með frjálsum markaði. Hugmyndin er auðvitað sú að með frelsinu skapist hið „réttláta“ verð vegna hinnar ósýnilegu handar framboðs og eftirspurnar. Vörur eru einfaldlega seldar á því verði sem seljendur vilja selja þær á og kaupendur vilja og geta keypt þær á. Jafnaðarmenn gera sér hins vegar grein fyrir að einfaldar „common sense“ reglur á borð við þessar virka furðu vel á blaði en ekki í raunveruleikanum.
Lögmálið um framboð og eftirspurn virkar svipað og lögmál eðlisfræðinnar. Ef rannsóknir eru framkvæmdar í „tómarúmi“ þar sem hægt er að tryggja kjöraðstæður virka formúlurnar vel.
Raunveruleikinn er hins vegar ekki sá sami og kveðið er á um í hagfræðiformúlum. Til þess að lögmál framboð og eftirspurnar getir verið öllum í hag þurfa mörg skilyrði að vera uppfyllt. Gott upplýsingaflæði til neytenda, framboð á fullkomlega sambærilegum vörum og virk samkeppni svo eitthvað sé nefnt.
Hér erum við að ræða um virka samkeppni. Án hennar hafa neytendur lítið sem ekkert val sem þýðir að verðmyndun byggist ekki á lögmálum hagfræðinnar sem frjálshyggjumenn sjá í hyllingum. Niðurstaðan er sú að án vals getur ekki verið frelsi.
Þess vegna er nauðsynlegt að hafa samkeppnislög þar sem tryggt er að verð verði til á frjálsum markaði framboðs og eftirspurnar en ekki í reykfylltum bakherbergjum stórfyrirtækja.
Þú spyrð eðlilega: „Hvaða rétt brutu olíufélögin með verðsamráði? Að frelsi hvers var vegið?“
Svarið er einfaldlega að þau brutu rétt almennings á að kaupa sér vöru á „eðlilegu“ verði sem myndast í frjálsri samkeppni. Að sama skapi vega olíufélögin að frelsi neytenda til að velja.
Það er margt sem kemur fram í þessari grein á Huga sem er afar vanhugsað að mínu mati. Þar kemur fram mikil vanþekking á því hvers vegna tímabundin undirboð eru neytendum í óhag til lengri tíma litið auk þess sem greinarhöfundur virðist álíta að hægt sé að réttlæta ranglæti með ranglæti annarra. En þar sem ég er upptekinn og dauðþreyttur verður nánari umfjöllun að bíða betri tíma.
Ríkisvaldið er ill nauðsyn
Jú þetta er einmitt það sem frjálshyggjumenn vilja. Óheft frelsi sem hefur óumdeilanlega í för með sér að almenningur verður kúgaður af fámennum valdahópum.
„Er það ekki svolítið öfugsnúið? Erum við þá ekki að fórna frelsi eins fyrir „frelsi“ allra hinna?“
Nei, er það ekki einmitt það sem er gert þegar afbrotamenn eru fangelsaðir? Er frelsi þeirra ekki skert til að vernda frelsi hinna?
Menn geta talað mjög fjálglega um frelsið en ef einhver útópísk frelsishugmynd hefur í för með sér að misskipting verður gríðarleg, að fámennir valdahópar nánast stjórna lífum fjöldans þá er „frelsið“ orðið lítils virði.
Frjálshyggjumenn eru auðvitað þeirrar skoðunar að öll skattheimta og nánast öll ríkisafskipti sé gífurleg frelsisskerðing. Sem er auðvitað rétt, en þegar skattpeningar og aðgerðir yfirvalda eru notaðir til að byggja upp velferðarkerfi og tryggja réttindi almennings þá eru allir betur settir þegar til lengri tíma er litið.
Óréttlátar leikreglur, þar sem fámennir hópar njóta nánast allra gæðanna á meðan aðrir hafa litla möguleika til að komast áfram, verða alltaf til þess að valda óróa, glæpum, verkföllum, styrjöldum og fáfræði. Þess vegna er ríkisvaldið ill nauðsyn.
Samfélag manna felur sjálfkrafa með sér frelsisskerðingu. Þegar menn búa í návist við hverja aðra neyðast þeir til búa við takmarkað frelsi, því þeir þurfa að taka tillit til frelsi annarra. Er samfélag manna þá öfugsnúið?
Sjá nánar: Ríkisvaldið er ill nauðsyn
„Markmið stjórnvalda á að vera að tryggja frelsi einstaklinga og vernda rétt þeirra til að lifa samkvæmt þeim lífsskoðunum sem þeir sjálfir kjósa“
Hvaða rétt brutu olíufélögin með verðsamráði? Að frelsi hvers var vegið?
http://www.hugi.is/deiglan/greinar.php?grein_id=16332125
Vald felst fyrst og fremst í fjármagni. Þeir sem eiga peninga hafa völd, er það ekki augljóst? Í samfélögum þar sem velferðarkerfið er vanrækt og vanþekking og fátækt er mikil er vald þeirra sem eiga peninga (og skiptir þá engu máli hvernig þeir eignuðust þá) mun meira en í velferðarsamfélögum.
Ágætt er að líta til Bandaríkjanna, þar sem mun minna er lagt upp úr velferðarkerfinu en í Vestur-Evrópu og þá sérstaklega en á Norðurlöndunum. Þar er misskipting milli lágstéttar, millistéttar og hinna forríku mun meiri. Það sem frjálshyggjumenn neita að horfast í augu við er að hæfileikar og vinnusemi einstaklingsins hafa miklu minni áhrif á lífsgæði hans en utanaðkomandi þættir. Efnahagur foreldra, tengslanet, kynferði, kynþáttur og menntun hafa þarna afgerandi áhrif. Reglur samfélagsins hafa gríðarlega mikil áhrif. Ótal félagsfræðilegar rannsóknir sýna fram á þetta, auk þess sem sagan og heilbrigð skynsemi segir okkur að svo sé.
Sú skilgreining þín að vald sé þegar menn „fá eitthvað í skiptum fyrir ekkert“ er alveg ný á nálinni. Er forsætisráðherra þá valdlaus þar sem hann var kosinn til valda? Er milljarðamæringur sem á og hefur áhrif fjölmiðla valdlaus af því hann keypti þá?
„Þú hendir því fram eins og það sé náttúrulögmál að fyllilega frjáls viðskipti færi eitthvað vald á fárra manna hendur.“
Það er ekki rétt. Tilhneigingin er hins vegar augljóslega í þá átt. Sagan kennir okkur að slíkt gerist. Fyrirtæki stunda samráð og komið er í veg fyrir að neytendur fái að velja. Sem er eðlilegt. Menn vilja græða sem mest og margir gera hvað sem er til þess að græða.
„Segðu mér hvernig það er glæpur að þeir sem selja bensín megi ekki eiga samráð, en ekki glæpur að þeir sem selja akstur eigi samráð.“
Ég man ekki eftir að hafa sagt að vöruflutningabílstjórar eða aðrir megi hafa samráð og koma í veg fyrir samkeppni. Það hef ég aldrei sagt. Þú ert þó vonandi ekki að bera saman samtakamátt stéttarfélaga til að skapa starfsfólki viðunandi starfsumhverfi og mannsæmandi laun annars vegar og samráð stórfyrirækja til að koma í veg fyrir samkeppni hins vegar?
„Svo fatta ég ekki alveg hvað þú meinar þegar þú segir „samfélag manna felur sjálfkrafa með sér frelsisskerðingu“. Er það einhvern veginn frelsisskerðing að ég þurfi að láta aðra í friði?“
Já, það hlýtur að vera það. Um leið og þú þarft að bera virðingu fyrir öðrum þarftu að skerða eigið frelsi. Ef þú býrð í fjölbýlishúsi máttu ekki halda partí klukkan þrjú um nóttina á miðvikudögum. Það er beinlínis bannað, þú mátt það ekki. Það er frelsisskerðing, ekki satt? Það var bara þetta sem ég átti við. Frelsi eins takmarkast alltaf við frelsi annarra.
Góða nótt…
Til ónafngreinds
Þú virðist misskilja mig. Kannski viljandi? Af dæmum þínum að ráða virðist þú telja vald og ofbeldi vera það sama. Sem það er auðvitað ekki. Þekking er til dæmis vald. Ekki er þekking þá ofbeldi? Annars tel ég mig hafa útskýrt mál mitt vel og tel óþarfi að svara þér frekar. Nema þú hafir einhverjar ákveðnar spurningar. Svo mæli ég með því að þú segir til nafns. Ég viðurkenni fúslega að ég hef ákveðna fordóma gagnvart þeim sem skrifa ekki undir eigin skoðanir.
Kær kveðja
Sigurður Hólm Gunnarsson
„Þeir sem eiga peninga hafa völd, er það ekki augljóst?“
Nei, það virðist ekki vera, því ég sé það ekki. Þeir sem eiga peninga geta látið þá af hendi fyrir eitthvað. Vissulega jú geta þeir látið þá af hendi fyrir vald (mútað ráðherrum, ráðið launmorðingja, o.s.frv). Þegar ég segi „vald“ þá á ég við vald af þeim toga sem er undantekningarlaust ólöglegt að beita að fyrra bragði.
Til dæmis í fjölbýlishúsinu. Ef ég vil halda partý og á fullt af peningum þá get ég ef til vill greitt öllum íbúunum fyrir að setja nafnið sitt á samning sem segir að þeir muni ekki klaga mig fyrir partýið. Það er ekki vald, sama hversu mikla fjármuni ég hef látið af hendi. Ég gæti jafnvel keypt alla bygginguna og haldið partý á hverjum degi. Ennþá ekkert vald. En, ég gæti peningalaus haldið mitt partý sama hvað tautar og raular. Þ.e.a.s. með valdi. Ég gæti ráðið fanta til að fara milli íbúða og hóta fólki til að skrifa undir ofangreint plagg. Það er valdbeiting.
Eins og þú sérð þá skil ég ekki hvernig peningar verða allt í einu vald, nema þeir séu notaðir í skiptum fyrir vald. En beiting valds að fyrra bragði er alltaf ofbeldi, þar af leiðandi réttindabrot og þar af leiðandi ólöglegt, sama hversu mikið þú átt af peningum.
„Menn vilja græða sem mest og margir gera hvað sem er til þess að græða.“
Og þeir eru þá líka frjálsir til þess að gera það svo framarlega sem þeir beita ekki aðra valdi til þess að græða.
„Um leið og þú þarft að bera virðingu fyrir öðrum þarftu að skerða eigið frelsi.“
Ég skil ekki hvernig maður fer að því að „skerða eigið frelsi“. Þú getur bundið sjálfan þig og keflað eins og þú vilt, en á meðan þú gerir það sjálfur og enginn annar gerir það að þér forspurðum þá á sér engin frelsisskerðing stað. Aftur á móti á frelsisskerðing sér stað þegar þú ókeflaður öskrar í eyrað á næsta manni eða óbundinn lemur hann í spað. Þá ertu að skerða frelsi annarra.
Sjáðu til, eins og ég skil frelsið þá á engin skerðing á frelsi sér stað fyrr en valdi er beitt að fyrra bragði. Þegar þú, með valdi, heldur partý í fjölbýlishúsi ertu búinn að skerða frelsi hinna íbúanna til að lifa og sofa á sínu heimili. Það er síðan ekki fyrr en partíið er þegar í gangi, og nágrannin hringir á lögregluna til að stöðva það með valdi, sem skerðing á frelsi þínu til að halda partý á sér stað.
Einmitt þess vegna er það „bara bannað“ að halda partý í fjölbýlishúsi. Vegna þess að partýhald er nærri undantekningarlaust valdbeiting að fyrra bragði.
Þetta er nú bara ég hann Rúnar. Vantaði bara nafnið þarna við í þetta skipti sýnist mér.
Þegar ég segi vald, þá er ég ekki að tala í neinu ljóðmáli. Að þekking sé vald má vel vera, en það er þá einhver önnur merking valds en ég er að meina. Orðin okkar í Íslenskunni eiga sér víst margþætta merkingu.
Vald meina ég það sem Washington kallar „force“.
Beiting þess konar valds er þá ofbeldi. Beiting valds að fyrra bragði (initiation of force) er þá glæpur. Og að mínu mati eini glæpurinn sem til er.
Þess vegna segi ég að afskipti ríkis af viðskiptum og verslun séu tómt rugl ef beiting valds (ofbeldis) hefur ekki átt sér stað. Ríkisafskipti af þeim sem engu valdi hefur beitt og upptekja eigna þeirra er þá greinilega valdbeiting að fyrra bragði af hálfu ríkisins.
Og já, vörubílstjórar sem krunka sig saman um verðlagningu á vinnu sinni og kalla það stéttarfélag eru að gera nákvæmlega sama hlutinn og eigendur fyrirtækja sem krunka sig saman um verðlagningu á vörum sínum. Stéttarfélagið er þá ef til vill að „skerða frelsi“ manna til að kaupa akstur á „eðlilegu“ verði eins og þú kallar það. En kannski á eitt að ganga yfir milljónera og annað yfir vörubílstjóra, það má vel vera að sumir eigi að vera jafnari en aðrir.
Það er afar ósanngjarnt að bera saman verkalýðsfélög sem berjast fyrir lágmarkskjörum, frítíma og mannúðlegri starfsaðstöðu annars vegar og stórfyrirtæki sem blekkja almenning hins vegar með því að þykjast vera í samkeppni en eru það svo ekki hins vegar. Verkalýðsfélög eru auðvitað ekki heilög. Þau hafa oft misbeitt valdi sínu sem eðlilegt er að gagnrýna.
Verkalýðsfélög eru vissulega vald, vald sem gaf verkafólki tækifæri til að bregðast við valdi eigenda sem gátu hótað verkamönnum öllu illu ef þeir unnu ekki fyrir hvaða laun sem er í hvaða aðstæðum sem er.
Enda má sjá að í Vestur-Evrópu búa starfsmenn almenn við mun betri vinnuskilyrði og mun meiri frítíma en í USA. Kannski ekkert skrítið þar sem nánast allir eru í verkalýðsfélagi í Vestur-Evrópu en nánast enginn í USA.
Þegar samfélög Vestur-Evrópu eru borin saman við samfélög í USA er engin spurning í mínum huga hvar betra er að búa og hvar meiri mannúð ríkir. Enda hefur það alltaf verið þannig að í þeim samfélögum þar sem efnahagsleg, félagsleg og menntunarleg misskipting er mikil er mun meira um glæpi, átök og eymd. Þess vegna er ég frjálslyndur jafnaðarmaður, og það algerlega af eigingjörnum ástæðum.
Kveðja,
Sigurður Hólm
„Þegar samfélög Vestur-Evrópu eru borin saman við samfélög í USA er engin spurning í mínum huga hvar betra er að búa og hvar meiri mannúð ríkir.“
Þegar ég hef búið í samfélagi í Vestur-Evrópu og í samfélagi í Bandaríkjunum er heldur ekki spurning í mínum huga hvar er betra að búa. Þess vegna bý ég hér enn í Texas og það algerlega af eigingjörnum ástæðum.
Lifðu heill,
Rúnar
Mér þykir þú vera að rugla talsvert saman fjármagni og valdi. Fjármagn er aðeins nýtilegt til skipta fyrir eitthvað annað. Vald nota menn til að fá eitthvað í skiptum fyrir ekkert.
Þú hendir því fram eins og það sé náttúrulögmál að fyllilega frjáls viðskipti færi eitthvað vald á fárra manna hendur. Eins og að það verði bara eitt risastórt fyrirtæki í hverjum geira með eitthvað óafturkallanlegt vald yfir örlögum manna. Áttu eitthvað því til stuðnings?
Segðu mér hvernig það er glæpur að þeir sem selja bensín megi ekki eiga samráð, en ekki glæpur að þeir sem selja akstur eigi samráð. Vöruflutningabílstjórar mega stofna stéttarfélag og eiga í samráði daginn út og inn um verðlag á akstri, en olíuinnflytjendur mega ekki gera nákvæmlega sama hlutinn með verðlag á bensíni. Er ég að missa af einhverjum eðlismun hérna?
Svo fatta ég ekki alveg hvað þú meinar þegar þú segir „samfélag manna felur sjálfkrafa með sér frelsisskerðingu“. Er það einhvern veginn frelsisskerðing að ég þurfi að láta aðra í friði?
Þetta er ekki spurning um hvað þér finnst, eða mér finnst. Þetta er spurning um staðreyndir. Í velferðarsamfélögum (hve gölluð sem þau kunna að vera) er almenn velsæld mun meiri en þar sem afskiptaleysi ríkisins í velferðarmálum ræður ríkjum. Það gildir einu hvort við tölum um fátækt, sjúkdóma, glæpi, kosningaþátttöku o.s.frv. Meðal annars þess vegna er ég jafnaðarmaður.
Sigurður Hólm
Hum humm..
Áhugaverðar umræður.
Það þarf að setja niður skilgreinigu á valdi hins vegar og svo frelsi annars vegar. Ég held stundum að þegar þið eruð að tala að þið séu ekki að tala með sömu forsendur á bakvið.
Við lifum í samfélagi. Samfélag býr til reglur þannig að allir geti lifað saman. Það er til dæmis bannað að drepa mann að tilefnislausu allst staðar í heiminum (síðan má rífast endalaust hvað tilefnislaust morð er). Þetta er gert svo að fresli einstaklingsins verði ekki rifið í burtu af öðrum einstaklingi, ekki rétt?
Þetta eru reglur sem samfélagið setur. Allir sem búa í samfélaginu verða að sætta sig við þær eða reyna breyta þeim eftir þeim leiðum sem samfélagið setur (kosningar).
En tökum sem dæmi, samráð olíufyrirtækja á Íslandi, þarna voru menn sem vísvitandi blekktu önnur fyrirtæki til að græða sem mest. (blekktu??? Samvkæmt fréttum(sem þurfa ekkert að vera sannar)þá höðfðu þeir samráðu á milli sín um að einn mynd bjóða lægsta verðið og hann mundi borga síðan hinum einhvern hluta af þeim peningum sem hann fékk. Blekkingarleikurinn var mikill, allir settu inn tilboð og það var vitað af öllum aðilum hver mundi fá verkið).
Er rétt og sanngjart og í hugmyndafræði frelsis að einn maður græði peninga og auð með því að blekkja annan aðila?