---

Í nótt er menningarnótt (sem hefst reyndar á hádegi) og þá er gaman að vera til. Fjölbreytt dagskrá er á boðstólnum og mörg þúsund manns fylkjast niður í bæ og gera sér glaðan dag. Þó menningarnóttin sé stundum auglýst sem ókeypis viðburður þá er hún það svo sannarlega ekki.* Hún er m.a. greidd af skattgreiðendum, hvort sem þeir vilja það eða ekki. Er réttlætanlegt að yfirvöld skipti sér með þessum hætti af menningarneyslu fjöldans? Baráttumenn fyrir jöfnum tækifærum, réttlæti og frelsi einstaklingsins hljóta að svara þeirri spurningu neitandi.

Afskipti yfirvalda dregur úr fjölbreytni
Inngrip yfirvalda í menningarmálum er oftar en ekki réttlætt með þeim rökum að með því sé verið að koma í veg fyrir einsleita menningu. Sú menning sem ,,markaðurinn“ býður upp á höfðar ekki til allra og sagt er að það sé óréttlátt að peningar ráði því hvaða menning er á boðstólnum. Þessi rök hljóma kannski vel í eyrum margra. Þegar nánar er að gáð kemur þó í ljós að þessi rökstuðningur mælir gegn afskiptum ríkisins af menningarmálum en ekki með þeim þar sem ríkisafskipti draga úr valfrelsi manna. Skoðum málið nánar:

1. Sú menning sem fólk hefur áhuga á og stundar er óteljanlega fjölbreytt og alltaf mun fjölbreyttari en sem nemur þeirri menningu sem er á boðstólnum á viðkomandi svæði.

2. Aðeins brot af þessari menningarstarfsemi ber sig þar sem of hár kostnaður miðað við fjölda neytenda gerir það að verkum að ýmis menningarstarfsemi er óhagkvæm. Þetta er ástæðan fyrir því að áhugi fólks er alltaf fjölbreyttari en framboð menningar gefur til kynna.

3. Ef yfirvöld ákveða að styrkja ákveðna tegund menningar (t.d. Menningarnótt, Sinfóníuhljómsveit Íslands eða með því að byggja Óperuhús) til þess að þóknast ákveðnum hópi menningarlobbíista er það um leið að draga úr getu okkar hinna til að stunda þá menningu sem okkur langar til. Sum okkar hlustum t.d. frekar á þungarokk en sinfóníutónlist. Til er fólk sem þykir Andrés Önd skemmtilegri en Laxnes og sumir eru frekar til í að horfa á bandaríska spennumynd á Bíórásinni en ,,Maður er nefndur“ á RÚV og svona má endalaust telja.

4. Skattgreiðendur borga hærra hlutfall af tekjum sínum til að greiða fyrir óarðbæra menningu annarra sem þýðir um leið að þeir hafa minna á milli handanna til að eyða í þá menningu sem þeim sýnist. Hvort sem það er í tónleika í Laugardagshöllinni, búfjárræktarsýningu í Nepal eða í pílagrímsferð í Rauða hverfið í Amsterdam.

5. Eins og sjá má er það óraunhæft og í raun ómögulegt að styrkja alla óarðbæra menningu. Ef yfirvöld styrkja eitthvað sem ráðgjöfum þeirra (=les menningarlobbíistum) þykir fínt að styrkja er það um leið að beina fólki inná ákveðnar menningarbrautir (=óeðlileg ríkisafskipti) og skerða frelsi einstaklinga til að stunda þá menningu sem þeir vilja (=óviðeigandi og óþarfa skerðing á frelsi einstaklingsins).

Siðfræðileg rök gegn ríkismenningu
Algeng rök þeirra sem styðja inngrip yfirvalda í menningarmálum eru þau að án stuðnings yfirvalda í gegnum tíðina hefðu þekktustu menningarverðmæti okkar aldrei orðið til. Bent er á að þekktustu tónskáld veraldar eins og Mozart og Bach væru að öllum líkindum óþekktir í dag ef ekki hefði komið til stuðnings yfirvalda þess tíma.

Þetta er líklegast rétt. Sama má segja um allar þær stórkostlegu kirkjur Evrópu sem byggðar voru á miðöldum. Mögnuð listaverk sem allir túristar virða fyrir sér af mikilli lotningu. Það sem menningarlobbíistar (sem sumir reyndar kalla sig jafnaðarmenn) gleyma er að velferð almennings var miskunnarlaust fórnað til að búa til þessi verðmæti. Yfirvöld miðalda, hvort sem þau voru veraldleg eða kirkjuleg, rændu þegna sína sjálfsafla fé sínu m.a. til að búa til merkustu listaverk sögunnar. Þessu mega unnendur frelsis og réttlætis ekki gleyma.

Rétt eins og áður er velferð almennings fórnað með stuðningi yfirvalda til menningar. Allt það skattfé sem er sett í menningarstarfsemi fer t.a.m. hvorki í að lækka skatta almennings né í að efla velferðarkerfið. Þetta er fórnarkostnaður sem jafnaðarmenn ættu ekki að sætta sig við.

Góða skemmtun
Um leið og undirritaður óskar öllum góðrar skemmtunar í kvöld vonar hann að fólk gleymi því ekki að menningastarfsemi sem þessi er ekki framkvæmd án fórnarkostnaðar.

_________

*Samkvæmt fjárhagsáætlun Reykjavíkurborgar mun borgin eyða 3.400.000 krónum af skattfé Reykvíkinga í þessa hátíð og er sú upphæð reyndar einungis lítill hluti af sjálfsaflafé skattgreiðenda sem yfirvöld setja í menningu.